Artyk Toksanbayev,

Qazaxıstan Bəstəkarlar Assosiasiyasının sədri.

"Ədəbiyyat və incəsənət"

Üzeyir Hacıbəylinin yaradıcılığına həsr olunmuş XVIII Beynəlxalq Musiqi Festivalı çərçivəsində Bakıda Türk ölkələri bəstəkarlarının Birinci Qurultayının keçirilməsi ayrı-ayrı yaradıcılıq əlaqələrindən daimi peşəkar əməkdaşlığa keçmək üçün imkan yaradır. Qarşıda duran əsas sual isə budur: gələcək birlik yaradıldıqdan sonra bəstəkarın həyatında real olaraq nə dəyişəcək?

Əgər nəticə yalnız illik görüşlərdən, konsertlərdən və mədəni birlik haqqında bəyanatlardan ibarət olacaqsa, bu, kifayət etməyəcək. Birlik əsərin müəllif əlyazmasından başlayaraq peşəkar nəşrə, ifaya, lisenziyalaşdırmaya və beynəlxalq səhnəyə çıxışa qədər bütün yolu keçməsinə kömək etməlidir. Onun fəaliyyətini məhz belə nəticələrlə qiymətləndirmək lazımdır.

Türk ölkələrinin müasir akademik musiqisi güclü milli məktəblərə və dünya səviyyəli bəstəkarlara malikdir. Lakin ayrı-ayrılıqda götürdükdə əksər dövlətlərimizin musiqi bazarı böyük deyil. Bəstəkar öz ölkəsində yaxşı tanınır, amma onun musiqisi qonşu ölkələrdə nadir hallarda səslənir, iri xarici orkestr və festivalların proqramlarına isə daha az düşür.

Səbəb yalnız bədii rəqabət deyil. Çox vaxt əsərin peşəkar nəşriyyat müşayiəti, hüquqi baxımdan rəsmiləşdirilmiş müəllif hüquqları, yüksək keyfiyyətlə hazırlanmış partiturası və sistemli beynəlxalq təbliği çatışmır.

MÜXTƏLİF ÖLKƏLƏRİN İMKANLARINI BİRLƏŞDİRMƏK

Türk dünyasının hər bir ölkəsinin ümumi iş üçün faydalı ola biləcək təcrübəsi var. Türkiyədə musiqi sənayesinin bazar mexanizmləri, peşəkar musiqi nəşriyyatı və müəllif hüquqları ilə iş sahəsində davamlı təcrübə daha əvvəl formalaşıb. Azərbaycan, Özbəkistan, Qırğızıstan, Qazaxıstan və digər dövlətlər isə öz bəstəkarlıq məktəblərinə, ifaçılıq ənənələrinə və mədəniyyət institutlarına əsaslanırlar.

Bu gün Qazaxıstanda musiqi yaradıcı sənayesində köklü islahat həyata keçirilir. Bu proses peşəkar birliklərin fəaliyyətini, müəllif hüquqlarını, rəqəmsallaşmanı və nəşriyyat infrastrukturunu əhatə edir. Bu təcrübə həmkarlarımız üçün faydalı ola bilər. Lakin heç bir milli model mexaniki şəkildə bütün türk dünyasına tətbiq edilməməlidir. Hər bir ölkənin qanunvericiliyinin, bazarının və mədəniyyət müəssisələri sisteminin özünəməxsus xüsusiyyətləri var.

Ümumi vəzifəmiz müxtəlif ölkələrin kompetensiyalarını birləşdirmək və uyğun iş qaydaları barədə razılığa gəlməkdir. Hüquqların necə rəsmiləşdiriləcəyi, əsərləri xaricdə kimin təmsil edəcəyi, partituraların və kataloqların hansı tələblərə cavab verməli olduğu, lisenziya müqavilələrinin necə bağlanacağı və müəllif qonorarlarının necə ödəniləcəyi müəyyənləşdirilməlidir.

BİRLİK BƏSTƏKAR ÜÇÜN İŞLƏMƏLİDİR

Yeni birliyin yalnız o halda mənası olacaq ki, bəstəkar onun vasitəsilə konkret peşəkar imkanlar əldə etsin. Müəllifə partituranın peşəkar nəşri, hüquqlarının qorunması və hüquqi müşayiət lazımdır. O, digər ölkələrdəki ifaçılara və sifarişçilərə çıxış əldə etməlidir. Musiqisinin harada və hansı əsaslarla istifadə olunduğunu bilməli və ona çatan qonorarını almalıdır.

Bu gün bir çox əsər premyeradan sonra, demək olar ki, mədəni dövriyyədən çıxır. Onlar müəllifin şəxsi arxivində qalır və ya bəstəkarın dirijorlara və ifaçılara özü göndərdiyi PDF faylı formasında mövcud olur. Belə model nə musiqinin geniş yayılmasını, nə davamlı gəliri, nə də əsərin gələcək ifalar üçün qorunmasını təmin edir.

Türk ölkələri bəstəkarlarının birliyi yalnız təmsilçilik təşkilatı deyil, həm də işlək peşəkar mexanizmə çevrilərsə, bu vəziyyəti dəyişə bilər. O, bəstəkarı nəşriyyat, ifaçı, festival, orkestr, agentlik və lisenziya alan tərəflə əlaqələndirməlidir.

Bununla yanaşı, yaradıcılıq qərarları müəllifin özündə qalmalı, təşkilati sistem isə bir insanın təkbaşına həyata keçirməsinin çətin olduğu funksiyaları öz üzərinə götürməlidir.

ÜMUMİ NƏŞRİYYAT VƏ RƏQƏMSAL İNFRASTRUKTUR

İlk praktiki vəzifələrdən biri ümumi nəşriyyat və rəqəmsal infrastrukturun yaradılması ola bilər. Onun forması birgə müəyyənləşdirilməlidir. Vahid beynəlxalq musiqi nəşriyyatı, milli nəşriyyatların birliyi və ya bir neçə təşkilatın ümumi kataloqu təqdim edəcəyi rəqəmsal platforma kimi müxtəlif variantlar mümkündür.

Əsas məsələ hüquqi forma deyil, işin keyfiyyətidir. Beynəlxalq tərəfdaşa təsadüfi fayllar toplusu deyil, peşəkar şəkildə hazırlanmış və hüquqi baxımdan şəffaf kataloq lazımdır. Kataloqda müəlliflər və hüquq sahibləri, ifa heyəti, əsərlərin müddəti, lisenziyalaşdırma şərtləri və mövcud materiallar dəqiq göstərilməlidir.

Partituralar və partiyalar orkestr kollektivlərinin praktiki istifadəsi üçün yararlı olmalıdır. Mümkün olduğu hallarda kataloq annotasiyalarla, yüksək keyfiyyətli audio və video yazılarla tamamlanmalıdır.

Belə resurs geniş musiqi ictimaiyyəti adından iri musiqi nəşriyyatları, orkestrlər, festivallar və peşəkar agentliklərlə danışıqlar aparmağa imkan verəcək. Əməkdaşlıq formaları müxtəlif ola bilər: birgə nəşr, subnəşriyyat, beynəlxalq təmsilçilik və ya ayrı-ayrı kataloqların lisenziyalaşdırılması.

Heç bir təşkilat inhisara iddia etməməlidir. Daha vacib olan türk dünyası bəstəkarları ilə dünya musiqi sənayesi arasında etibarlı və peşəkar körpü yaratmaqdır.

Bununla yanaşı, yalnız türk dünyasının daxili məkanı ilə məhdudlaşmaq olmaz. Ölkələrimiz arasında birgə konsertlər və mübadilələr zəruridir, lakin bunlar daha geniş beynəlxalq təmsilçilik üçün hazırlıq mərhələsinə çevrilməlidir.

Ümumi kataloq təkliflərin miqyasını genişləndirir və xaricdə ayrı-ayrı bəstəkarı yalnız bir partiturası ilə deyil, bir neçə ölkənin müasir musiqi mədəniyyətini bütöv şəkildə təqdim etməyə imkan verir.

NƏTİCƏ MÜƏLLİFLƏRİN İMKANLARI İLƏ ÖLÇÜLMƏLİDİR

Yeni Birliyin səmərəliliyi iclasların və imzalanmış sənədlərin sayı ilə ölçülməməlidir. Bir neçə ildən sonra konkret praktiki suallara cavabımız olmalıdır.

Neçə yeni əsər sifariş edilib? Neçə partitura peşəkar şəkildə nəşr olunub? Neçə əsər müəllifinin ölkəsindən kənarda səsləndirilib? Bəstəkarlar nə qədər müəllif qonorarları əldə ediblər? Neçə gənc müəllif beynəlxalq ifaçılar tapa bilib? İri orkestrlərin və festivalların proqramlarında hansı yeni adlar meydana çıxıb?

Məhz bu göstəricilər mədəni birliyin işlək peşəkar sistemə çevrilib-çevrilmədiyini anlamağa imkan verəcək. Bəstəkar üçün həmkarlarının hörməti və vətənində tanınmaq vacibdir, lakin əsərin sonrakı həyatı da olmalıdır. O, ifa edilməli, nəşr olunmalı, lisenziyalaşdırılmalı, müəllifinə gəlir gətirməli və yeni dinləyicilər qazanmalıdır.

Bakıda keçirilən ilk Qurultay bu böyük müştərək işin başlanğıc nöqtəsinə çevrilə bilər.

Azərbaycan Respublikasının Mədəniyyət Nazirliyinə və şəxsən mədəniyyət naziri Adil Kərimliyə, həmçinin Türk Mədəniyyəti və İrsi Fonduna və onun prezidenti Aktotı Raimkulovaya forumun təşkilinə, peşəkar dialoqun dəstəklənməsinə və türk ölkələrinin bəstəkarlarını və musiqi ictimaiyyəti nümayəndələrini bir araya gətirən təşəbbüsə görə səmimi təşəkkürümü bildirirəm.

Biz dünya musiqi bazarının qanunlarını dəyişə bilmərik, lakin orada iştirakımızın miqyasını dəyişə bilərik. Bunun üçün ümumi Birliyə aydın qaydalar, nəşriyyat və hüquq infrastrukturu, rəqəmsal kataloq və beynəlxalq tərəfdaşlarla davamlı əməkdaşlıq lazımdır.

O zaman türk dünyası bəstəkarlarının musiqisi özünün bədii səviyyəsinə uyğun mövqe tuta biləcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.09.2026)