Fatimə Məmmədova,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Xəbərlər və Təqvim şöbəsi

Mustafa Kamal Atatürkün türk dilinə və tarixinə verdiyi önəm yalnız siyasi və mədəni islahatlarla məhdudlaşmırdı. Onun ad və soyad seçimlərində də türk tarixindən, təbiətdən, mifologiyadan və milli düşüncədən gələn sözlərə xüsusi yer verdiyi görünür.

Bu adların hər birinin arxasında fərqli məna dayanır. Bəziləri güc və qəhrəmanlığı, bəziləri azadlığı və ucalığı, digərləri isə gələcəyə dair ideal və arzuları ifadə edir.

"Ədəbiyyat və İncəsənət" araşdırmasını təqdim edir:

Bozkurt – güc və yol göstərən simvol

Bozkurt və ya Azərbaycan dilində Bozqurd türk mədəniyyətində ən məşhur simvollardan biridir. “Boz” boz rəngi, “qurd” isə canavarı ifadə edir. Lakin sözün mədəni mənası bundan daha genişdir. Qədim türk dastanlarında bozqurd yol göstərən, çətin vəziyyətdən çıxış yolu tapan və xalqı yeni bir başlanğıca aparan obraz kimi təqdim olunur. Buna görə də Bozqurd adı güc, cəsarət, azadlıq və yolgöstəricilik anlayışları ilə əlaqələndirilir. Atatürkün Mahmud Esat bəyə “Bozkurt” soyadını verməsi də bu simvolik məna baxımından diqqət çəkir.

Gökçen – göylərə və səmalara aid olan

Gökçen adı “gök” sözündən yaranır. Türk dilində “gök” səma, göy və mavi rəng mənalarını daşıyır. “Gökçen” isə ümumi mənada göylə, səma ilə bağlı olan, səmavi və uca anlayışlarını ifadə edir. Atatürkün mənəvi qızı, Türkiyənin ilk qadın pilotlarından Sabiha xanıma bu soyadı verməsi xüsusilə maraqlıdır. Çünki Sabiha Gökçen sonradan təyyarəçi kimi göylərlə bağlı bir həyatın simvollarından birinə çevrildi.

Okyar – mehriban və yaxşı xasiyyətli

Okyar soyadı da köhnə türk söz ehtiyatından gələn və müsbət xüsusiyyət ifadə edən adlardan biridir. “Okyar” üçün “xoş xasiyyətli”, “mehriban”, “səmimi və yaxşı davranışlı” kimi mənalar verilir. Atatürkün yaxın dostu Fethi bəyə bu soyadı təklif etməsi onun müsbət xarakter xüsusiyyətlərini vurğulayan seçim kimi qiymətləndirilir.

Korutürk – qoruyan türk

Korutürk daha diqqətçəkən soyadlardan biridir. Söz quruluşunda “qoru” və “türk” anlayışları birləşir. Sadə şəkildə desək, “türkü qoruyan”, “Türkiyəni qoruyan” və ya “türk millətini müdafiə edən” mənasında simvolik məna daşıyır. Atatürkün sonrakı illərdə Türkiyənin 6-cı prezidenti olacaq Fahri Sabit bəyə bu soyadı verməsi də soyadın daşıdığı milli məna baxımından diqqət çəkir.

Ülkü – insanın çatmaq istədiyi ideal

Ülkü bu siyahıdakı ən mənalı sözlərdən biridir. Türk dilində “ülkü” insanın qarşısına qoyduğu böyük məqsəd, ideal, arzu və çatmaq istədiyi yüksək məram deməkdir. Yəni “Ülkü” sadəcə bir ad deyil, “insanın uğrunda çalışdığı böyük məqsəd” mənasını daşıyır. Atatürkün mənəvi qızına bu adı seçməsi də sözün mənası baxımından xüsusi maraq doğurur.

Teoman – qədim türk hökmdarı

Teoman adı qədim türk tarixinin ən erkən tanınan hökmdarlarından biri ilə bağlıdır. Teoman Asiya Hun dövlətinin hökmdarı və Mete xanın atası kimi tanınır.Bu səbəbdən Teoman adı qədim türk dövlətçilik ənənəsini, hökmdarlığı və tarixi kökləri xatırladır.

Mete – böyük türk hökmdarı

Mete isə türk tarixinin ən məşhur hökmdar adlarından biridir. Söhbət Asiya Hun dövlətinin hökmdarı Mete Handan gedir. Mete Hanın adı hərbi təşkilatlanma və dövlət idarəçiliyi ilə bağlı tarixi hadisələrlə əlaqələndirilir. Buna görə də Mete adı türk tarixində güc, liderlik və dövlətçilik anlayışlarını çağrışdırır. Atatürkün Kazım Özalpın oğullarına Teoman və Mete adlarını təklif etməsi onun qədim türk tarixinə verdiyi əhəmiyyəti göstərən nümunələrdən biri kimi təqdim olunur.

Umay – qədim türk inancında ana və qoruyucu obraz

Umay adı xüsusilə qədim türk mədəniyyəti baxımından maraqlıdır. Umay qədim türk inanclarında qadın, ana, uşaq və ailəni qoruyan müqəddəs obrazla əlaqələndirilir. Xüsusilə uşaqların və anaların himayəçisi kimi təsvir olunur. Bu səbəbdən Umay adı qoruyuculuq, analıq, bərəkət və həyat anlayışları ilə əlaqələndirilir.

Altay – türklərin qədim coğrafi yaddaşı

Altay həm coğrafi, həm də tarixi baxımdan böyük əhəmiyyət daşıyan addır.

Altay dağları Mərkəzi Asiyada yerləşir və türk xalqlarının tarixi ilə bağlı müzakirələrdə tez-tez xatırlanır. Buna görə “Altay” adı türk dünyasının qədim coğrafiyası, dağlar, təbiət və tarixi köklərlə assosiasiya olunur.

Doruk – zirvə, ən yüksək nöqtə

Doruk sözü türk dilində dağın və ya yüksəkliyin ən yüksək nöqtəsi, zirvəsi deməkdir. Məcazi mənada isə “ən yüksək səviyyə”, “uğurun zirvəsi” və “ən üstün nöqtə” anlamında işlənə bilər. Bu səbəbdən Doruk adı məqsədə çatmaq, yüksəlmək və zirvəyə doğru getmək kimi müsbət məna yaradır.

Yıldıray – ay işığı və parıltı

Yıldıray adı “yıldır” və “ay” sözlərinin birləşməsi ilə formalaşan türk mənşəli adlardan biri kimi təqdim olunur. Adın ümumi çağrışımı parıltı, işıq və ayla bağlıdır. Buna görə Yıldıray poetik baxımdan “ay kimi parlayan”, “işıq saçan” anlayışlarını xatırladır.

Özalp – özündə alp ruhunu daşıyan

Özalp adında “öz” və “alp” sözləri diqqət çəkir. “Alp” qədim türk dilində qəhrəman, igid, cəsur döyüşçü mənasında işlənib. Buna görə Özalp adı ümumi şəkildə “özündə igidlik daşıyan”, “cəsur və qəhrəman” anlayışlarını ifadə edən ad kimi başa düşülə bilər.

Atalay – hörmət və tanınmışlıq çağrışımı

Atalay türk mənşəli adlardan biri kimi işlənir və “atalı”, “hörmətli”, “tanınmış” kimi müsbət çağrışımlara malikdir. Adın tərkibindəki “ata” sözü isə türk mədəniyyətində yalnız bioloji ata mənasında deyil, böyüyə, ağsaqqala və keçmiş nəsillərə hörmət anlayışı ilə də bağlıdır.

Kıraç – quru və məhsuldarlığı az olan torpaq

Kıraç sözü türk dilində əsasən susuz, quru və məhsuldarlığı aşağı olan torpaq mənasında işlənir. Digər adlardan fərqli olaraq, bu söz birbaşa müsbət məna daşımır. Lakin soyad kimi təbiətlə, torpaqla və coğrafiya ilə bağlı türk sözlərinin necə istifadə edildiyini göstərən maraqlı nümunədir.

Bozok – qədim türk tayfa adı

Bozok türk tarixində mühüm yer tutan qədim tayfa və boy adlarından biridir. Xüsusilə Oğuzların tarixi ilə əlaqələndirilir. “Bozok” adı bu baxımdan sadəcə bir soyad deyil, qədim türk-oğuz tarixini xatırladan tarixi addır.

Gürer və Ergüven – güc və etibar

Gürer adında “gür” sözü güclü, gur, qüvvətli mənalarını verir. Bu səbəbdən ad güc və qüvvə anlayışını çağrışdırır. Ergüven isə “ər” və “güvən” sözlərinin birləşməsi kimi anlaşılır. “Ər” qədim türk dilində igid, kişi, döyüşçü mənalarında işlənib. “Güvən” isə etibar və inam deməkdir. Beləliklə, adın ümumi çağrışımı “etibarlı və igid insan” şəklində izah edilə bilər.

Bu ad və soyadlara birlikdə baxdıqda maraqlı bir mənzərə ortaya çıxır. Bozqurd gücü və yol göstərməyi, Ülkü böyük idealı, Umay qoruyuculuğu, Mete və Teoman qədim türk dövlətçiliyini, Doruk zirvəni, Altay isə tarixi coğrafiyanı xatırladır. Başqa sözlə, bu adların hər biri bir söz olmaqdan daha artıq məna daşıyır. Onların arxasında türk tarixindən, mifologiyasından, təbiətindən və milli düşüncəsindən gələn simvollar dayanır. Məhz buna görə həmin adların bir çoxu aradan uzun illər keçməsinə baxmayaraq bu gün də işlədilir və türk mədəni yaddaşında öz yerini qoruyur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.09.2026)