Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının birgə layihəsində bugünkü söhbətimiz bir qədər fərqlidir. Edamdan danışacağıq. Deyəsəksiniz, buna nə lüzum. Ancaq qədim türk dövlətçilik təfəkkürünə aid olub inanclara bağlanan hər şey irsimizə aid deyilmi?
Qədim türk dövlətçilik təfəkkürü, hüquq sistemi və inancları özünəməxsus qaydalar və simvollar üzərində qurulmuşdur. Bu sistemin ən diqqətçəkən, eyni zamanda vahiməli və müqəddəs elementlərindən biri də "ox yayı ilə boğulma" (və ya yay kirişi ilə edam) adətidir. Sıravi vətəndaşlar və ya düşmən əsgərləri üçün heç vaxt tətbiq olunmayan bu üsul, yalnız idarəedici sülalənin — xaqan nəslindən olan şahzadələrin, xanların və bəylərin cəzalandırılması üçün istifadə edilirdi. Bu adət fərdi bir qəddarlıq nümayişi deyil, qədim türklərin dini-fəlsəfi baxışlarının və dövlət qanunlarının birbaşa təzahürü idi.
Müqəddəs qan və "kut" inancı
Qədim türklərdə dövləti idarə etmək səlahiyyətinin hökmdara Tanrı tərəfindən verildiyinə inanılırdı. Bu ilahi güc və bərəkət "Kut" adlanırdı. İnanclara görə, "Kut" xaqanın daxilində və onun qanında yaşayırdı və bu qan nəsildən-nəslə, yəni yalnız sülalə üzvlərinə keçirdi.
Məhz bu səbəbdən, hökmdar nəslindən olan bir şəxs dövlətə xəyanət etdikdə, üsyana qalxdıqda və ya taxt davasında məğlub olduqda belə, onun qanını yerə axıtmaq qəti qadağan idi. Hesab olunurdu ki, müqəddəs qanın yerə tökülməsi torpağın bərəkətini qaçırar, Tanrının qəzəbinə səbəb olar və ölkəyə böyük fəlakətlər (quraqlıq, xəstəlik, məğlubiyyət) gətirər. Bu metafizik qorxu, sülalə üzvlərinin qılıncla deyil, bədən bütövlüyünü qoruyan və qan axıtmayan boğma üsulu ilə edam edilməsi qaydasını qanuniləşdirdi.
Yay və oxun dövlətçilik simvolu olması
Edam aləti kimi məhz ox yayının (və ya onun ipi olan kirişin) seçilməsi də təsadüfi deyildi. Türk mifologiyasında və köçəri dövlət strukturunda yay və ox sadəcə bir silah deyil, hakimiyyətin və tabeçiliyin ən ali rəmzləri hesab olunurdu:
Yay: Mərkəzi hakimiyyəti, xaqanın özünü, göy qübbəsini və üstünlüyü təmsil edirdi.
Ox: Xaqana tabe olan boyları, elçiləri, əsgərləri və xalqı simvolizə edirdi.
Hökmdar nəslindən olan qəbahətli bir zadəganın hakimiyyətin simvolu olan yayın kirişi ilə boğulması, ona öz yüksək statusuna uyğun "şərəfli" bir ölüm vermək mənası daşıyırdı. Bu, "səni sıravi bir alətlə deyil, mənsub olduğun hakimiyyətin öz simvolu ilə cəzalandırırıq" ismarışı idi.
Səlcuqlu və Osmanlı İmperiyalarında davamlılığı
Bu qədim adət türklər İslam dinini qəbul etdikdən sonra da öz siyasi və hüquqi əhəmiyyətini itirmədi və əsrlərlə yaşadı. İslam hüququndakı (fiqh) üsyançılara qarşı tətbiq edilən cəzalar türk dövlətçilik ənənəsindəki "qan axıtmama" qaydası ilə sintez olundu.
Böyük Səlcuqlu Dövlətində: Sultan Alp Arslanın qardaşı Qavurd bəy taxt davasına qalxıb məğlub olduqdan sonra, sülalənin qanını axıtmamaq ənənəsinə uyğun olaraq məhz yay kirişi ilə boğularaq edam edilmişdi. Səlcuqlu tarixində buna bənzər onlarla nümunə mövcuddur.
Osmanlı İmperiyasında: "Nizam-ı Aləm" (dünyanın nizamı və dövlətin bütövlüyü) üçün tətbiq edilən şahzadə edamlarında bu qaydaya ciddi şəkildə əməl olunurdu. Sultanın qardaşları və ya oğulları taxta iddia etdikdə və ya üsyan qaldırdıqda, onlar üçün qılınq çəkilməzdi. Sarayın xüsusi cəlladları (çox vaxt lal və karlar) tərəfindən ip və ya birbaşa ox yayı kirişi vasitəsilə hökm icra edilirdi.
Nəticə
Qədim türk adətlərindən olan yay kirişi ilə boğulma, ilk baxışda amansız bir cəza üsulu kimi görünsə də, əslində dövlətin müqəddəsliyi, qanunların aliliyi və "Kut" inancının toxunulmazlığı prinsiplərinə söykənirdi. Bu ənənə, türk dövlətlərinin minilliklər boyu dəyişən coğrafiyalara və dinlərə rəğmən, öz daxili idarəçilik və sülalə fəlsəfəsini necə qoruyub saxladığının ən bariz sübutlarından biridir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(12.08.2026)
