Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklər üçün müqəddəs sayılan "Ötüken" barədə danışacağıq.
Türk tarixində elə bir ad var ki, o, nə böyük bir şəhərdir, nə də möhtəşəm saraylarla tanınır. Buna baxmayaraq, əsrlər boyu xaqanlar onun uğrunda döyüşmüş, tayfalar onu itirməmək üçün canlarından keçmişdilər. Bu yer Ötüken idi. Qədim türklərin inancına görə, Ötüken sadəcə bir dağlıq ərazi deyildi, o əsas olaraq dövlətin ruhunun yaşadığı müqəddəs mərkəz idi.
VIII əsrə aid Orxon kitabələrində Bilgə Xaqan xalqına belə müraciət edir: "Ötüken yışda otursan, elini əbədi idarə edərsən." Bu cümlə tarixçilərin diqqətini uzun illərdir cəlb edir. Çünki burada söhbət hərbi üstünlükdən yox, dövlətin mənəvi dayağından gedir. Qədim türklər inanırdılar ki, xaqan Ötükəndə hakimiyyət sürərsə, Tanrının verdiyi qut, yəni ilahi hakimiyyət və uğur onu tərk etməz.
Araşdırmaçılar hesab edirlər ki, Ötüken Göytürk xaqanlığının siyasi və dini mərkəzi olmuşdur. Burada yalnız dövlət işləri həll edilmirdi. Böyük qurultaylar keçirilir, xaqan seçilir, mühüm qərarlar qəbul edilirdi. Bu səbəbdən Ötüken qədim türklər üçün həm paytaxt, həm də müqəddəs məkan idi.
Maraqlıdır ki, türk mənbələrində düşmənin şəhərləri yandırmasından tez-tez bəhs olunsa da, Ötükeni tərk etmək ən böyük faciələrdən biri hesab edilirdi. Çünki onlar düşünürdülər ki, torpağı itirməkdən daha təhlükəlisi, qutu itirməkdir. Dövlət yalnız ordu ilə deyil, mənəvi dayaqları ilə yaşayır.
Bəzi türkoloqlar Ötüken anlayışını "Yer-Su" inancı ilə də əlaqələndirirlər. Qədim türklər dağların, çayların və meşələrin qoruyucu ruhlarının olduğuna inanırdılar. Ötüken isə bu müqəddəs coğrafiyanın mərkəzi sayılırdı. Burada yaşayan insanın Tanrıya daha yaxın olduğuna, dövlətin isə daha güclü olacağına inanılırdı.
Məhz buna görə Bilgə Xaqan kitabəsində xalqını uzaq diyarlara köçməməyə çağırırdı. O xəbərdarlıq edirdi ki, var-dövlət dalınca müqəddəs mərkəzi tərk edən xalq sonda həm azadlığını, həm də dövlətini itirə bilər. Bu fikir yalnız VIII əsr üçün deyil, bu gün də düşündürücü görünür.
Ötüken haqqında rəvayətlər bizə göstərir ki, qədim türklər üçün dövlət sərhədlərlə ölçülmürdü. Dövləti yaşadan xalqın birliyi, tarixi yaddaşı və müqəddəs hesab etdiyi dəyərlər idi. Buna görə də Ötüken türk dünyasında sadəcə bir coğrafi ad deyil, dövlətçilik fəlsəfəsinin və milli kimliyin rəmzinə çevrilmişdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.07.2026)
