Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk dastanlarıdır. Bu dəfə Türklərin ortaq yaradıcılıq məhsulu sayılan "Oğuz Kağan" dastanı barədə danışacağıq.

Türk xalqlarının yaddaşında elə dastanlar var ki, onlar yalnız keçmişi danışmır, bütöv bir millətin dünyagörüşünü, dövlətçilik anlayışını və mənəvi dəyərlərini gələcək nəsillərə çatdırır. Belə dastanların ən möhtəşəmlərindən biri də Oğuz Kağan dastanıdır. Bu əsər təkcə bir hökmdarın qəhrəmanlıq salnaməsi deyil, türk dövlətçilik fəlsəfəsinin, cəsarətinin və birlik idealının bədii ifadəsidir.

Dastan Oğuzun qeyri-adi doğuluşu ilə başlayır. Rəvayətə görə, o, adi uşaq kimi böyümür. Cəmi bir neçə gün içində dil açır, yeriyir, ov etməyə başlayır. Bu qeyri-adi təsvir onun gələcəkdə böyük hökmdar olacağının rəmzi kimi təqdim edilir. Dastanda belə deyilir: “Oğuzun üzü göy idi, ağzı od kimi qırmızı, gözləri dəniz kimi mavi idi.” Bu bənzətmələr onun adi insan deyil, Tanrının xüsusi lütf bəxş etdiyi bir igid kimi qəbul edildiyini göstərir.

Gənc yaşlarında Oğuz xalqına zülm edən nəhəng vəhşi məxluqla üz-üzə gəlir. Əlində nizəsi və yayı ilə onu məğlub edir. Bu hadisə dastanda yalnız bir qəhrəmanlıq səhnəsi deyil, həm də şərin üzərində xeyirin, qorxunun üzərində cəsarətin qələbəsini ifadə edir. Xalq Oğuzu öz xilaskarı kimi qəbul edir və onun ətrafında birləşməyə başlayır.

Dastanın ən maraqlı hissələrindən biri Oğuz Kağanın gördüyü ilahi işarələrdir. Bir gecə göydən parlaq bir nur enir. Oğuz həmin nurun içində fövqəladə gözəlliyə malik bir qız görür və onunla ailə qurur. Daha sonra başqa bir səfərində müqəddəs bir ağacın koğuşunda başqa bir qızla qarşılaşır. Dastanda bu hadisələr Tanrının Oğuza verdiyi xeyir-dua və onun hakimiyyətinin ilahi mənşəyə malik olduğunun rəmzi kimi təqdim olunur.

Oğuz Kağan böyüdükcə türk boylarını bir bayraq altında birləşdirir. Dastanda onun məşhur çağırışı yer alır:

“Ey mənim igidlərim! Günəş bizim bayrağımız, göy üzü çadırımız olsun. Daha çox yurd alaq, adımızı dörd bir yana yayaq!”

Bu sözlər sadəcə yürüş çağırışı deyil, türk dövlətçilik düşüncəsinin əsas ideyalarından biri olan birlik və güc fəlsəfəsini ifadə edir.

Dastanda boz qurd yenə də mühüm yer tutur. Rəvayətə görə, ordunun qarşısına göy tüklü, göy yallı bir boz qurd çıxır və Oğuz Kağana yol göstərir. Oğuz əmr verir:

“Qoyun boz qurd önümüzcə getsin, biz də onun ardınca gedək.”

Beləliklə, boz qurd türk mifologiyasında yalnız qoruyucu deyil, həm də xalqı zəfərə aparan yolgöstərən kimi təqdim edilir.

Dastanın sonunda Oğuz Kağan böyük imperiya qurduqdan sonra oğullarını yanına çağırır. O, yayı üç hissəyə bölərək böyük oğullarına, oxları isə kiçik oğullarına verir. Böyük oğullar Bozoxlar, kiçik oğullar isə Üçoklar adlandırılır. Türk boylarının mənşəyi haqqında ən məşhur rəvayətlərdən biri məhz bu hadisə ilə əlaqələndirilir. Oğuz Kağan oğullarına belə nəsihət edir:

“Birliyinizi qoruyun. Elinizi ədalətlə idarə edin. Gücünüzü xalqınızın rifahı üçün istifadə edin.”

Bu nəsihət əsrlər keçsə də, öz dəyərini itirməyib. Oğuz Kağan dastanı göstərir ki, böyük dövlətlər yalnız qılınc gücü ilə deyil, ağıl, ədalət, birlik və uzaqgörənliklə qurulur. Bu gün də türk xalqları üçün Oğuz Kağan təkcə əfsanəvi hökmdar deyil, ortaq mənəvi yaddaşın, dövlətçilik ənənəsinin və milli kimliyin ən qüdrətli simvollarından biridir. Dastan bizə xatırladır ki, bir milləti yaşadan yalnız onun keçmişi deyil, keçmişindən aldığı dərsləri gələcəyə daşımaq bacarığıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.07.2026)