Nigar Xanəliyeva,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi layihələr şöbəsi
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalı ilə birgə layihəsində mövzumuz yenə Türk xalqlarıdır. Bu dəfə Türklərlə bağlı əfsanələr barədə danışacağıq.
Türk xalqlarının tarixi yalnız salnamələrdə və daş kitabələrdə deyil, nəsildən-nəslə ötürülən əfsanələrdə də yaşayır. Bu əfsanələr xalqın dünyagörüşünü, dövlətçilik düşüncəsini, azadlıq anlayışını və mənəvi dəyərlərini əks etdirən canlı yaddaşdır. Onlar bəzən tarixi hadisələrdən ilham alır, bəzən isə rəmzi məna daşıyır. Məhz buna görə türk əfsanələri tarixlə mifologiyanın qovuşduğu unikal irs hesab olunur.
Türk mifologiyasının ən məşhur rəvayətlərindən biri Boz Qurd əfsanəsidir. Rəvayətə görə, ağır məğlubiyyətdən sonra sağ qalan yeganə türk uşağını boz qurd qoruyub böyüdür və onun nəslindən yeni türk boyları yaranır. Bu səbəbdən boz qurd qədim türklər üçün yalnız bir heyvan deyil, yolgöstərən, qoruyucu və yenidən dirçəlişin rəmzi sayılırdı.
Digər mühüm rəvayət Ərgənəkon dastanıdır. Düşmənlər tərəfindən mühasirəyə alınan türklər uzun illər dağlarla əhatələnmiş vadidə yaşayırlar. Nəhayət, dəmir dağı əridərək özlərinə yol açır və yenidən azadlığa qovuşurlar. Bu əfsanə türk düşüncəsində çətinliklər qarşısında əzmkarlığın, birlik ruhunun və yenidən doğuluşun simvolu kimi qəbul edilir.
Oğuz Kağan dastanı türk xalqlarının ən qədim qəhrəmanlıq nümunələrindən biridir. Dastanda Oğuz Kağanın müxtəlif tayfaları bir bayraq altında toplaması, ədalətli idarəçilik qurması və geniş səfərlərə çıxması təsvir edilir. Tarixçilər bu dastanı tam tarixi mənbə hesab etməsələr də, onun qədim türk dövlətçilik düşüncəsini, hərbi ənənələrini və dünyagörüşünü əks etdirdiyini vurğulayırlar.
Türk mifologiyasında Göy Tanrı inancı mühüm yer tutur. Qədim türklər göyü kainatın ən ali qüvvəsi hesab edir, xaqanın hakimiyyətinin də ilahi iradədən qaynaqlandığına inanırdılar. Bununla yanaşı, müqəddəs ağac, dağ, su və od haqqında inamlar da onların təbiətə bağlı həyat tərzinin ayrılmaz hissəsi idi.
Bu əfsanələr bu gün də türk xalqlarının folklorunda, dastanlarında, musiqisində və incəsənətində yaşayır. Onlar yalnız keçmişdən qalan rəvayətlər deyil, həm də türk kimliyinin, milli yaddaşının və mədəni irsinin qorunub saxlanılmasına xidmət edən mənəvi xəzinədir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(13.07.2026)
