Nigar Xanəliyeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi

Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Türk dünyası liderləri birgə layihəsindəyik. Bu dəfə Azərbaycan xalqının Ümumilli Lideri Heydər Əliyev barədə danışacağıq. Cəmi 4 gündən sonra onun anadan olmasının 103-cü ildönümüdür.

XX əsrin sonu türk dünyası üçün sadəcə siyasi xəritələrin dəyişməsi deyil, həm də parçalanmış kimliyin yenidən formalaşması dövrü idi. Məhz belə mürəkkəb bir mərhələdə Heydər Əliyev tarix səhnəsinə qayıdaraq yalnız Azərbaycana deyil, bütövlükdə türk dünyasına təsir edən proseslərin mərkəzində dayandı və liderə  çevrildi.

1993-cü ildə ölkədə baş verən siyasi böhran, vətəndaş qarşıdurması və dövlətin parçalanma təhlükəsi fonunda Heydər Əliyevin hakimiyyətə qayıdışı dönüş nöqtəsi oldu. O, qısa müddətdə ölkədə sabitliyi təmin edərək vətəndaş müharibəsinin qarşısını aldı və dövlətçiliyin dağılmasına imkan vermədi. 

Bu sabitlik isə yalnız daxili siyasətlə məhdudlaşmadı, onun əsas məqsədi Azərbaycanı beynəlxalq və xüsusilə türk dünyası kontekstində aktiv aktora çevirmək idi.

1990-cı illərin əvvəllərindən etibarən keçirilən türk dövlət başçılarının zirvə görüşləri bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Bu görüşlərin əsası 1992-ci ildən qoyulmuşdu və hər il davam etdirilirdi. Heydər Əliyev bu platformanı türk xalqları arasında siyasi və mədəni yaxınlaşmanın real mexanizminə çevirməyə çalışırdı. 

Onun bu istiqamətdəki siyasəti sadəcə ideoloji çağırış deyildi, konkret nəticələrə gətirib çıxaran addımlarla müşayiət olunurdu.

Bu baxımdan ən mühüm hadisələrdən biri 1994-cü ildə Türkiyəyə etdiyi rəsmi səfər idi. Türkiyə parlamentində çıxışı zamanı o, Azərbaycan və Türkiyənin ortaq tarix və mədəniyyət üzərində qurulan münasibətlərinin gələcəkdə daha da inkişaf edəcəyini vurğuladı. Bu səfər iki ölkə arasında strateji tərəfdaşlığın ideoloji əsaslarını gücləndirdi. 

1999-cu ildə keçirilən ATƏT-in İstanbul Sammiti isə Heydər Əliyevin beynəlxalq və regional siyasətdə rolunu daha da möhkəmləndirdi. Bu sammitdə yalnız siyasi sənədlər qəbul edilmədi, eyni zamanda Azərbaycan üçün strateji əhəmiyyət daşıyan Bakı–Tbilisi–Ceyhan neft kəməri ilə bağlı müqavilə imzalandı. Bu layihə təkcə iqtisadi deyil, həm də türk dünyasını enerji xəritəsində birləşdirən mühüm addım idi. 

Bu dövrdə Heydər Əliyevin siyasətinin əsas xüsusiyyətlərindən biri balanslı xarici siyasət idi. O, bir tərəfdən NATO ilə əməkdaşlıq çərçivəsində 1994-cü ildə “Sülh naminə tərəfdaşlıq” proqramına qoşulmaqla Qərblə əlaqələri inkişaf etdirir, digər tərəfdən isə türk dövlətləri ilə münasibətləri paralel şəkildə gücləndirirdi. 

1998-ci ildə Bakıda keçirilən “Böyük İpək Yolunun bərpası” konfransı da onun regional inteqrasiya siyasətinin mühüm hissəsi idi. Bu layihə Asiya ilə Avropanı birləşdirən nəqliyyat və iqtisadi dəhlizin yaradılmasına xidmət edirdi və türk dünyasının geosiyasi əhəmiyyətini artırırdı. 

Bütün bu addımlar göstərirdi ki, Heydər Əliyev türk dünyasını yalnız tarixi və mədəni birlik kimi deyil, eyni zamanda siyasi və iqtisadi əməkdaşlıq sistemi kimi görürdü. Onun strategiyası emosional birlik çağırışından daha çox, real güc balansına əsaslanan praqmatik yanaşma idi.

Bu gün türk dövlətləri arasında əməkdaşlığın institusional formaya düşməsi, ortaq təşkilatların yaranması və siyasi dialoqun dərinləşməsi təsadüfi deyil. Bu proseslərin ideoloji və siyasi təməli məhz 1990-cı illərdə atılmışdır.

Nəticə etibarilə, Heydər Əliyev təkcə Azərbaycanın xilaskarı kimi deyil, həm də türk dünyasının inteqrasiya prosesinə strateji istiqamət verən lider kimi tarixdə qalır. Onun fəaliyyəti sübut etdi ki, güclü liderlik yalnız bir dövlətin deyil, bütöv bir mədəni-siyasi məkanın gələcəyini formalaşdıra bilər.

Sonda Heydər Əliyevdən bəzi sitatlar gətirmək istəyirəm:

“Biz bir millət, iki dövlətik.”
(Bu fikir əsasən Azərbaycan–Türkiyə münasibətlərinə aid olsa da, daha geniş mənada türk birliyinin simvoluna çevrilib.)

“Bizim hamımızın kökü birdir, dilimiz birdir, dinimiz birdir, milli-mənəvi dəyərlərimiz birdir.”

“Türk dövlətləri arasında əməkdaşlıq nə qədər güclü olarsa, bizim xalqlarımız da bir o qədər güclü olar.”

“Türk dünyasının birliyi bizim üçün böyük əhəmiyyət kəsb edir və biz bu birliyin möhkəmlənməsi üçün çalışmalıyıq.”

“Azərbaycan ilə Türkiyə arasında olan dostluq və qardaşlıq əbədidir, sarsılmazdır.”

Bu gün əgər Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyev “Bizim bir ailəmiz var, o da türk ailəsidir” deyirsə, demək, Heydər Əliyevin qoyduğu möhkəm təməllər öz bəhrəsini vermiş, yerində böyük bir türk birliyi abidəsi ucaldılmışdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(06.05.2026)