Murad Vəlixanov,
"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi
Tarixdə elə anlar var ki, nə top səsi eşidilir, nə də qılınc cingiltisi…
Amma yenə də bir dövr bitir.
1481-ci ilin 3 mayında Fateh Sultan Mehmed öldü.
Və qəribədir… nə bir şəhər yıxıldı, nə bir qala alındı.
Amma dünya dəyişdi.
Çünki bəzi ölümlər səssiz gəlir…
amma çox şeyi aparır.
Bir zamanlar o, xəritəyə baxırdı.
Xəritə isə ona yox.
O, sadəcə torpaqları görmürdü — yolları görürdü.
Sadəcə divarları yox, o divarların arxasındakı qorxunu anlayırdı.
1453…
Konstantinopolun fəthi
Bu tarix bir şəhərin fəthi kimi yazıldı.
Amma əslində bir zehniyyətin məğlubiyyəti idi.
Min il “alınmaz” deyilən Bizans İmperiyası
bir səhər açıldı… və artıq yox idi.
O gün təkcə qapılar açılmadı.
O gün dünyanın düşüncə sərhədləri dəyişdi.
Fateh fərqli idi.
O, qılıncını çəkəndə qorxudurdu —
amma kitab açanda düşündürürdü.
Onun sarayı yalnız əsgərlərlə dolu deyildi.
Orada alimlər, şairlər, filosoflar vardı.
O, şəhərləri alırdı…
amma dağıtmırdı.
O, hakim olurdu…
amma qururdu.
Bəlkə də buna görə onun adı “Fateh” oldu.
Çünki o, təkcə torpaq yox, anlayış fəth etdi.
Amma tarix amansızdır.
1481…
Bir çadır.
Bir səfər.
Və qəfil gələn son.
Deyirlər, o yenə yürüşə hazırlaşırdı.
Yenə xəritələr önündə idi.
Bəlkə də yeni bir fəth…
Bəlkə də yeni bir tarix yazılacaqdı.
Amma bu dəfə tarix onu yazdı.
Onun ölümündən sonra Osmanlı İmperiyası sanki bir anlıq dayandı.
Saray susdu.
Qılınclar qınında qaldı.
Sonra…
insanlar danışmağa başladı.
Taxt davaları başladı.
Qardaşlar bir-birinə düşmən oldu.
Çünki böyük liderlər gedəndə boşluq yaranır.
Və o boşluğu hər adam doldura bilmir.
Taxta çıxan II Bayezid fərqli idi. Daha sakit. Daha ehtiyatlı.
Bəlkə də dövlət üçün lazım olan buydu.
Amma Fatehin yerini doldurmaq… bu, başqa məsələ idi.
Bu gün biz onun ölümünü xatırlayırıq.
Amma əslində sual başqadır:
Bir insan necə olur ki, ölümündən sonra belə tarixə təsir edir?
Necə olur ki, bir şəhərin divarlarını yıxmaqla kifayətlənmir, insanların beynindəki divarları da dağıdır?
Necə olur ki, əsrlər keçir…
amma onun adı hələ də “fəth” sözünün sinonimi kimi qalır?
Bəlkə cavab sadədir.
Bəzi insanlar yaşayır…
Bəzi insanlar isə tarix yaradır.
Fateh Sultan Mehmed isə
tarixi dəyişənlərdən idi.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.05.2026)
