Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

TürkMədəniyyətivə İrsiFonduilə “Ədəbiyyatvə incəsənət” portalının birgə layihəsində Türk dünyasının tarixi mövzusuna txunacağıq.

Tarixvə rəvayətarasında

1220-ci ildə Çingiz xan rəhbərliyindəki monqol ordusu Orta Asiyanın ən mühüm şəhərlərindən biri olan Buxaraya daxil olub. Bu yürüş təkcə hərbi qələbə deyildi. O, bölgənin siyasi, dini və mədəni həyatında dərin iz buraxan dönüş nöqtəsi idi. Şəhər müqavimət göstərsə də qısa müddətdə ələ keçirilib və ağır dağıntılara məruz qalıb.

Lakin bu dağıntılar fonunda bir memarlıq abidəsi xüsusi diqqət çəkir. Bu memarlıq abidəsi Kalon minarəsidir.

Tarixi kontekst

Monqolların Mərkəzi Asiyaya yürüşü Xarəzmşahlar dövləti ilə münaqişədən sonra başlayıb. 1219-1221-ci illər arasında Səmərqənd, Buxara, Ürgənc kimi şəhərlər ard-arda işğal edilib. Tarixi mənbələr xüsusilə Cüveyni və Rəşidəddin kimi müəlliflərin əsərləri  Buxaranın tutulmasını geniş təsvir edir. Şəhərin müdafiəsi yarılıb, əhalinin bir hissəsi qətlə yetirilib, bir hissəsi əsir aparılıb, tikililərin əksəriyyəti dağıdılıb.

Bu dağıntılar zamanı Buxaranın əsas cümə məscidi olan Kalon məscidi ciddi ziyan görüb. Lakin onun yaxınlığında yerləşən və 1127-ci ildə Qarakitay hökmdarı Arslan xanın inşa etdirdiyi Kalon minarəsi salamat qalıb.

Memarlıq xüsusiyyətləri və strateji məqam

Kalon minarəsi təxminən 45-47 metr hündürlüyündədir və XII əsr Mərkəzi Asiya memarlığının şah əsərlərindən hesab olunur. Silindrik forması, bişmiş kərpicdən hörülmüş mürəkkəb ornamentləri və konstruktiv möhkəmliyi onu həm estetik, həm də texniki baxımdan nadir abidəyə çevirir.

Bəzi tədqiqatçılar minarənin dağıdılmamasını onun memarlıq möhkəmliyi ilə əlaqələndirirlər. Bu ölçüdə və bu konstruksiyada tikilini qısa müddətdə dağıtmaq çətin idi. Digər ehtimal isə onun hərbi müşahidə nöqtəsi kimi istifadəyə yararlı olmasıdır. Monqollar praktik düşüncəyə malik idilər və strateji baxımdan faydalı tikililəri saxlayırdılar.

Rəvayət: əyilən ordu və qorunan minarə

Xalq yaddaşında isə hadisə daha simvolik formada yaşayır. Rəvayətə görə, Çingiz xan minarənin əzəmətinə baxarkən başındakı qalpaq yerə düşür. O, qalpağını götürmək üçün əyiləndə arxasındakı əsgərlər bunu hökmdarın baş əyməsi kimi qəbul edib birlikdə əyilirlər. Çingiz xan ayağa qalxanda ordusunun baş əydiyini görür və belə dediyi söylənilir: “Mənim ordumun başını əydirən bu tikilini dağıtmaq olmaz". Bundan sonra minarənin qorunmasını əmr edir.

Bu epizod klassik tarixi mənbələrdə sənədləşdirilən fakt kimi deyil, daha çox sonrakı dövrlərin ədəbi və şifahi ənənələrində qorunan motiv kimi qiymətləndirilir. Lakin onun yayılması təsadüfi deyil. Bu hekayə iki mühüm ideyanı simvolizə edir: hakimiyyətin gücünü və memarlığın heyranedici təsirini.

Tarixi reallıq

Mənbələr göstərir ki, Buxara şəhəri ciddi şəkildə dağıdılıb və dini mərkəzlər belə toxunulmaz deyildi. Çingiz xanın Buxara məscidində çıxış etdiyi və şəhər əhaləsinə sərt mesaj verdiyi barədə məlumatlar mövcuddur. Bu kontekstdə minarənin salamat qalması ya təsadüfi, ya texniki, ya da strateji səbəblərlə izah oluna bilər.

Ancaq bir fakt dəyişmir: XIII əsrdən bu günə qədər Kalon minarəsi ayaqdadır. O, monqol istilasından, siyasi dəyişikliklərdən və zamanın sınaqlarından keçərək Buxaranın simvoluna çevrilib.

Nəticə olaraq qeyd edək ki,

1220-ci ilin faciəli hadisələri Buxaranın tarixində silinməz iz buraxıb. Lakin Kalon minarəsinin salamat qalması tarixçilər üçün araşdırma mövzusu, xalq üçün isə qürur və rəmz mənbəyidir. Rəvayət fakt olmasa belə, o, bir həqiqəti ifadə edir: bəzən memarlıq və mədəniyyət öz əzəməti ilə zorakılığın qarşısında belə dayanmağı bacarır.

Tarix sənədlərlə yazılır, yaddaş isə hekayələrlə yaşayır. Kalon minarəsi isə hər ikisinin kəsişdiyi nöqtədə dayanır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(11.03.2026)