Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası layihəsində bügünkü söhbətimiz Məşhur türklərdən Uzun Həsən barədədir.
Uzun Həsən XV əsrdə Yaxın və Orta Şərqdə mühüm siyasi fiqur kimi çıxış edərək Ağqoyunlu dövlətini regional imperiya səviyyəsinə yüksəltmişdir. Onun hakimiyyəti dövründə dövlət modeli klassik türk-müsəlman siyasi ənənələri ilə mərkəzləşmə meyllərinin sintezindən ibarət olmuşdur. Ağqoyunlu siyasi sistemi köçəri tayfa konfederasiyası əsasında formalaşsa da, Uzun Həsən bu sistemi tədricən oturaq, yəni şəhər idarəçiliyi ilə uyğunlaşdırmağa çalışmışdır. Dövlətin dayağını Bayandur tayfası təşkil etsə də, digər türk tayfaları da siyasi strukturda təmsil olunurdu və bu, konfederativ xarakteri qoruyurdu.
Uzun Həsənin hakimiyyət konsepsiyasında ali hakimiyyət sultanın şəxsində cəmləşirdi. O, həm hərbi başçı, həm ali hakim, həm də siyasi lider idi. Hakimiyyətin legitimliyi həm türk törə hüququna, həm də islam siyasi-dini ənənəsinə əsaslanırdı. Bu baxımdan onun titulaturasındakı “sultan” və “padşah” anlayışları dini-siyasi legitimliklə yanaşı, dünyəvi suverenliyi də ifadə edirdi. Dövlət idarəçiliyində divan sistemi mühüm rol oynayırdı. Mərkəzi idarə aparatında vəzir, bəylərbəyi, əmirül-üməra və digər vəzifələr mövcud idi. Bu struktur əvvəlki türk-islam dövlətləri, xüsusilə Teymuri imperiyası və Qaraqoyunlu dövləti təcrübəsi ilə səsləşirdi.
Ağqoyunlu dövlət modelində torpaq münasibətləri hərbi-siyasi sistemlə sıx bağlı idi. İqta və soyurğal tipli torpaq bölgüsü vasitəsilə hərbi xidmət müqabilində torpaq paylanır, bu isə feodal münasibətləri gücləndirirdi. Lakin Uzun Həsən mərkəzi hakimiyyəti gücləndirmək məqsədilə iri feodalların müstəqilləşmə meyllərini məhdudlaşdırmağa çalışmışdır. Onun qanunvericilik təşəbbüsləri tarixşünaslıqda “Qanunnamə” kimi tanınan hüquqi qaydalar, vergi sistemini və inzibati münasibətləri nizamlamağa yönəlmişdi. Bu addım dövlətin fiskal əsaslarını möhkəmləndirmək və iqtisadi sabitliyi təmin etmək məqsədi daşıyırdı.
Uzun Həsənin xarici siyasəti də dövlət modelinin tərkib hissəsi idi. O, həm Osmanlı imperiyası, həm də regionun digər gücləri ilə mübarizə aparmış, Avropa dövlətləri ilə diplomatik əlaqələr qurmağa çalışmışdır. Xüsusilə Venesiya Respublikası ilə əlaqələr Osmanlılara qarşı mümkün hərbi-siyasi ittifaq kontekstində inkişaf etdirilirdi. Bu diplomatik xətt göstərir ki, Ağqoyunlu dövlət modeli yalnız tayfa əsaslı quruluş deyildi, həm də beynəlxalq münasibətlər sistemində fəal iştirak edən siyasi subyekt idi.
Məhkəmə sistemi şəriət hüququ ilə yanaşı, türk adət hüququna əsaslanırdı. Qazılar dini-hüquqi məsələlərə baxır, yerli idarəçilər isə inzibati və hərbi funksiyaları yerinə yetirirdi. Şəhərlərdə sənətkarlıq və ticarət inkişaf etmiş, Təbriz kimi mərkəzlər siyasi-iqtisadi paytaxt funksiyası daşımışdır. Təbrizin dövlətin əsas mərkəzinə çevrilməsi köçəri konfederativ modeldən mərkəzləşmiş monarxiya modelinə keçidin göstəricisi idi.
Beləliklə, Uzun Həsənin formalaşdırdığı Ağqoyunlu dövlət modeli tayfa aristokratiyasına söykənən, lakin mərkəzləşməyə meylli, islam hüququ ilə türk törə ənənəsini birləşdirən, hərbi-feodal xarakterli siyasi sistem idi. Bu model sonrakı Səfəvi dövlət quruluşunun təşəkkülündə də müəyyən institusional və idarəçilik təcrübəsi baxımından təsir göstərmişdir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(17.02.2026)
