Nigar Xanəliyeva, “Ədəbiyyat və İncəsənət”
Türk Mədəniyyəti və İrsi Fondu ilə Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun “Ədəbiyyat və incəsənət” portalında yayımlanan Türk dünyası haqqında olan layihəsində bügünkü söhbətimiz Türk ədəbiyyatında milli ideya barədədir.
Türk ədəbiyyatında milli ideya xalqın tarixi yaddaşını, milli kimliyini, dilini, mədəniyyətini, mənəvi dəyərlərini və azadlıq ideallarını ifadə edən əsas ideoloji-estetik xətt kimi formalaşmışdır. Milli ideya türk xalqlarının ictimai-siyasi inkişafı ilə paralel olaraq yaranmış, müxtəlif tarixi mərhələlərdə fərqli məzmun və forma qazanmışdır. Bu ideya yalnız siyasi məzmun daşımamış, eyni zamanda dil, mədəniyyət, tarix və milli şüur kontekstində bədii-estetik şəkildə ifadə olunmuşdur.
Türk ədəbiyyatında milli ideyanın ilkin təzahürləri qədim türk yazılı abidələrində müşahidə olunur. Orxon-Yenisey abidələri türk xalqının dövlətçilik şüurunu, milli birlik ideyasını və siyasi müstəqillik düşüncəsini əks etdirən ilk yazılı mətnlər hesab olunur. Bu abidələrdə türk xalqının birliyi, dövlətin qorunması və milli varlığın davamlılığı əsas ideya kimi çıxış edir. Məhz bu mətnlərdə milli ideya həm ideoloji, həm də bədii forma almışdır.
Orta əsrlər türk ədəbiyyatında milli ideya daha çox dini-fəlsəfi məzmunla sintez olunmuşdur. Yusuf Balasaqunlunun “Qutadğu Bilig”, Mahmud Kaşğarlının “Divanü lüğat-it-türk”, Əhməd Yəsəvinin “Divani-hikmət” əsərlərində türk dilinin, türk mənəvi dünyasının və mədəni kimliyinin qorunması ideyası ön plana çıxır. Mahmud Kaşğarlı türk dilini sistemli şəkildə təqdim etməklə milli şüurun formalaşmasına mühüm töhfə vermişdir. Bu dövrdə milli ideya daha çox mədəni identiklik və dil faktorları ilə bağlı idi.
XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəllərində türk ədəbiyyatında milli ideya yeni mərhələyə daxil olur. Bu dövrdə milli ideya artıq siyasi və ideoloji məzmun kəsb edir. Türkçülük, turançılıq və milli dövlətçilik ideyaları ədəbiyyatın əsas mövzularından birinə çevrilir. Ziya Gökalp türkçülük ideologiyasını sistemləşdirərək milli ideyanın nəzəri əsaslarını formalaşdırmışdır. Onun fikrincə, millət dil, mədəniyyət və mənəvi dəyərlər birliyidir. Gökalpın əsərlərində türk millətinin tarixi missiyası və gələcək perspektivi ideyası əsas yer tutur.
Azərbaycan ədəbiyyatında milli ideya XIX əsrin sonlarından etibarən xüsusilə güclənmişdir. Mirzə Fətəli Axundzadə, Həsən bəy Zərdabi, Əli bəy Hüseynzadə, Əhməd bəy Ağaoğlu və Məhəmməd Əmin Rəsulzadə milli ideyanın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Əli bəy Hüseynzadənin “Türkləşmək, islamlaşmaq, müasirləşmək” konsepsiyası türk dünyasında milli ideyanın əsas ideoloji modeli kimi qəbul edilir. Bu konsepsiya türk xalqının həm milli kimliyini qorumağı, həm də müasir dünyaya inteqrasiya etməyi nəzərdə tuturdu.
Bədii ədəbiyyatda milli ideya Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid, Əhməd Cavad, Səməd Vurğun kimi sənətkarların yaradıcılığında geniş şəkildə əks olunmuşdur. Hüseyn Cavidin əsərlərində milli azadlıq, insanlıq və vətən ideyaları fəlsəfi səviyyədə təqdim edilir. Əhməd Cavadın poeziyasında vətən sevgisi və milli istiqlal ideyası əsas motivdir. Səməd Vurğunun yaradıcılığında isə milli tarix və milli ruh poetik şəkildə ifadə olunur.
XX əsr türk ədəbiyyatında milli ideya yalnız siyasi azadlıqla məhdudlaşmır, həm də milli mədəniyyətin qorunması, dilin inkişafı və tarixi yaddaşın bərpası kimi məsələləri əhatə edir. Bu dövrdə milli ideya həm realist, həm romantik, həm də modernist ədəbiyyatda müxtəlif formalarda təzahür edir. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində yazan sənətkarlar milli ideyanı ümumtürk kontekstində təqdim etməyə çalışmışlar.
Nəticə etibarilə, türk ədəbiyyatında milli ideya tarixi inkişaf prosesində mərhələli şəkildə formalaşmış, qədim dövlətçilik şüurundan müasir milli ideologiyaya qədər geniş bir məzmun spektrini əhatə etmişdir. Milli ideya türk ədəbiyyatının ideoloji və estetik əsasını təşkil etmiş, xalqın milli kimliyinin formalaşmasında və qorunmasında mühüm rol oynamışdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(05.02.2026)
