Mahir Hüseyn,

“Ədəbiyyat və incəsənət”

15 oktyabr 2020-ci il | Müharibənin 19-cu günü

Döyüş gündəliyimdən...

Gecəni təpənin zirvəsində keçirmişdik. Gecənin qaranlığı çəkilsə də, soyuğu hələ canımızdan çıxmamışdı. Səhər açılmışdı, amma müharibədə səhərin açılması heç də yeni bir günün başlanması demək deyildi.

Bəzən bu, sadəcə gecədən sağ çıxanların növbəti təhlükəyə doğru yola düşməsi idi.

Ermənilərdən qalan ərzaqla səhər yeməyimizi etdik. Sonra səngərin içi ilə aşağıya, taborun dayandığı yerə doğru qayıtmağa başladıq.

 Saat təxminən səkkiz-səkkiz yarısı olardı. Yorğunluq çiyinlərimizdən asılmışdı. Addımlarımız ağır, fikirlərimiz isə gecənin içində ilişib qalmışdı. Hər kəs öz düşüncəsinə çəkilmişdi. Sanki bir azdan başımıza nə gələcəyini bilmədiyimiz üçün heç nə haqqında düşünməməyə çalışırdıq.

Birdən başımızın üstündən dəhşətli bir uğultu keçdi.

Sanki görünməz bir burulğan göyü yarıb üstümüzə çökdü. Ardınca partlayışın səsi gəldi. Tank əleyhinə idarə olunan raket idi. Atəşin haraya yönəldiyini görməmişdik. Bir neçə saniyəlik qeyri-müəyyənlik yaşandı. Müharibədə bəzən ən uzun zaman elə həmin bir neçə saniyə olur: hələ heç nə bilmirsən, amma artıq nəyinsə baş verdiyini bütün varlığınla hiss edirsən.

Bir az sonra təpələrin arxasından qara tüstü qalxdı.

Artıq hər şey aydın idi.

Bizim BTR-lərdən birini vurmuşdular.

Yanımdakı leytenanta altı nəfəri dərhal taborun yanına aparmağı əmr etdim. Özüm isə tüstünün qalxdığı istiqamətə qaçdım.

Müharibədə bəzən insan düşünmədən qaçır. Çünki düşünməyə vaxt ayırsa, qorxunun ona çatacağından ehtiyat edir. Qaçanda isə elə bilir ki, təhlükəyə yaxınlaşmaqla onu nəzarət altına ala bilər. Halbuki təhlükənin qarşısına keçmək onu məğlub etmək demək deyil. Bəzən sadəcə başqalarının görə bilmədiyi bir məsuliyyəti öz üzərinə götürürsən.

Tüstüyə doğru qaçırdım.

Həmin an ağlımda nə öz həyatım vardı, nə də ölüm haqqında düşünməyə vaxtım. Sadəcə orada nə baş verdiyini bilməliydim.

Bəzən insanın içindəki məsuliyyət hissi öz canından daha ucadan danışır.

Vurulan BTR-dən təxminən əlli metr aralıda başqa bir BTR dayanmışdı. Maşının üstü RPQ mərmiləri ilə dolu idi. Sürücü isə qarşıdakı hadisənin şokundan özünə gələ bilmirdi. Bir neçə başqa BTR sürücüsü də hadisə yerinə gəlmişdi.

Onlardan biri irəli çıxıb dedi ki, maşını sürətlə sürüb həmin ərazidən keçirəcək.

Bu, adi bir təklif deyildi. Qarşıda düşmənin atəş aça biləcəyi açıq sahə, arxada isə nə baş verdiyini bilmədiyimiz vurulmuş maşın vardı. İrəli çıxan adamın nə qədər qorxduğunu bilmirdim. Bəlkə də qorxurdu. Bəlkə də o an qorxmağa vaxtı yox idi. Ancaq onun irəli addım atması kifayət etdi.

Bəzən cəsarət bir insanın içində doğulur, amma ətrafındakıların hamısına yayılır.

Düşmənə açıq olan ərazini sürətlə keçdik. Hər şey bir neçə anın içində baş verdi. Sonra özümüzü təhlükəli sahənin o biri tərəfində gördük.

Sevinirdik.

Elə bil böyük bir döyüşü udmuşduq. Bir az əvvəl bizi ölümə yaxınlaşdıran həmin məsafəni keçmək bizə qəribə bir qələbə hissi yaşatmışdı. Bəlkə də insanın müharibədəki qələbələri elə belə xırda anlardan ibarətdir: sağ qalmaq, birini xilas etmək, tapşırığı yerinə yetirmək, növbəti səhərə çıxmaq...

Sülh dövründə əhəmiyyətsiz görünən bir neçə metr müharibədə həyatla ölüm arasındakı sərhədə çevrilə bilər.

O gün bunu bir daha anladım: insanın həyatı bəzən nə qədər kövrək, yaşamaq sevinci isə nə qədər böyük olur.

Gecəni oyaq qaldığımızdan yorğunluq məni əldən salmışdı. Bir-iki saat yatmaq üçün uzandım və bərk yuxuya getdim.

Müharibədə yuxu da qəribə bir şeydir. Evdə yatanda sabaha oyanmaq üçün yatırsan. Müharibədə isə bəzən sadəcə bədəninin daha bir günə tab gətirməsi üçün gözlərini yumursan. Sənin yerinə kimsə növbə çəkir, kimsə ətrafa nəzarət edir, kimsə silahını hazır saxlayır.

Sən isə bir neçə saatlıq özünü dünyanın səsindən ayırırsan.

Amma müharibə insanı heç vaxt tamamilə azad buraxmır. Yuxuda belə onun görünməz əli çiynində qalır.

Müharibədə yuxu da qəribə bir şeydir. Evdə yatanda sabaha oyanmaq üçün yatırsan. Müharibədə isə bəzən sadəcə bədəninin daha bir günə tab gətirməsi üçün gözlərini yumursan. Sənin yerinə kimsə növbə çəkir, kimsə ətrafa nəzarət edir, kimsə silahını hazır saxlayır.

Sən isə bir neçə saatlıq özünü dünyanın səsindən ayırırsan.

Amma müharibə insanı heç vaxt tamamilə azad buraxmır. Yuxuda belə onun görünməz əli çiynində qalır.

Yuxudan oyananda döyüş əmri verilməyəcəyinə əmin idim. Ətrafı bir az gəzməyə qərar verdim. Əsgərlərdən biri də mənə qoşuldu.

Ermənilərin səngərlərində axtarış aparırdıq. Su, siqaret, kofe, sənədlər, kitablar... Hər şey bir-birinə qarışmışdı. Bir vaxtlar kiminsə gündəlik həyatının parçası olan əşyalar indi müharibənin ortasında sahibsiz qalmışdı.

Baxırdım və qəribə bir hiss keçirirdim.

Bu səngərlərdə də kimsə oturmuş, su içmiş, siqaret çəkmiş, kofe hazırlamışdı. Bəlkə, kimsə evindən gələn məktubu dönə-dönə oxumuşdu. Bəlkə, kimsə cibindəki şəklə baxıb müharibənin tez bitəcəyinə inanmışdı. Bəlkə də gecələr yatmazdan əvvəl sabah evə qayıdacağını düşünmüşdü.

İndi isə həmin əşyalar bizim əlimizdə idi.

Müharibə insanı düşmənə çevirir.

Amma bir insanın arxada qoyduğu əşyalara baxanda anlayırsan ki, onun da bir vaxtlar sənin kimi adi həyatı olub. Müharibənin ən acı həqiqətlərindən biri budur: bir-birini heç tanımayan insanlar bir-birini öldürmək məcburiyyətində qalırlar. Onların hərəsinin bir adı, ailəsi, qorxuları, xəyalları var.

Ancaq səngərdə bunların hamısının üstündən bir ad keçir: düşmən.

Bəlkə də müharibənin bitməsi üçün ilk növbədə insanın içindəki bu adın arxasında nə dayandığını xatırlamaq lazımdır.

Bir qədər aralıda ermənilərə məxsus BMP dayanmışdı.

Yanımdakı əsgər dedi ki, gəlin içinə baxaq, bəlkə 7,62 millimetrlik pulemyot üçün güllə lentləri tapa bildik. Təklif məntiqli idi. Əlimizdə olan PK pulemyotu üçün sursat ehtiyatı lazım idi.

BMP-yə yaxınlaşdıq. İki ədəd, hər biri iki min patronluq güllə lentini götürüb bədənimə sarıdım.

Ağır idi. Həm də xeyli ağır.

Amma o an ağırlığın nə olduğunu düşünmürdüm. Sursatın bizə lazım olacağını bilirdim. Müharibədə bəzən sabahın təhlükəsizliyini bu gün daşıdığın yük müəyyən edir.

Üstümdə ermənilərdən götürdüyüm zenit binoklu da vardı. Onu əsgərə verdim ki, özü ilə gətirsin.

Əsgər binoklu orada unutdu.

Adını çəkməyəcəyəm. Amma indi bu yazını oxuyursa, bilsin ki, həmin binokl yadıma düşəndə ürək sözlərimi deməkdən də qalmıram.

Müharibənin ortasında belə insanın yaddaşında özünə yer edən xırda hadisələr olur.

 İllər keçir, böyük partlayışların səsi uzaqlaşır, ağır günlərin bəzi təfərrüatları silinir. Amma bir binoklun unudulması, bir fincan kofenin dadı, bir əsgərin dediyi zarafat yaddaşda ilişib qalır.

Bəlkə də yaddaş bizi qorumaq üçün belə edir. Ağrının içindən xırda gülüşlər seçir ki, insan keçmişə yalnız itkilərin gözü ilə baxmasın.

Güllə lentlərini bədənimə sarıyıb taborun yanına qayıtdım.

Ayaqlarım qırılırdı. Hər addımda yükün ağırlığını daha çox hiss edirdim. Ancaq uşaqlar məni yaxşı bir sürprizlə qarşıladılar.

Kofe dəmləmişdilər.

Bir fincan kofe.

Bu qədər.

Nə dəbdəbəli süfrə vardı, nə rahat kreslo, nə də pəncərədən görünən sakit bir mənzərə.

 Müharibənin ortasında, əlimizin altında nə vardısa, onunla özümüzə bir neçə dəqiqəlik rahatlıq yaratmışdıq.

Kofedən içə-içə silahlarımızı təmizlədik, sursatlarımızı yerbəyer etdik. Hər kəs öz işi ilə məşğul idi. Kimsə silahını yoxlayır, kimsə patronları qaydaya salır, kimsə kofesindən bir qurtum alırdı.

Həyat qəribə şəkildə davam edirdi.

Bir neçə saat əvvəl raket başımızın üstündən keçmiş, BTR-miz vurulmuş, ölümün nəfəsini hiss etmişdik.

İndi isə bir fincan kofenin ətrafında sakitcə oturmuşduq. Elə bil bir-birinə zidd iki ayrı dünya eyni yerdə yaşayırdı: biri insanı hər an öldürə biləcək müharibə, digəri isə onu həyata bağlayan adi vərdişlər.

Bir neçə dəqiqəlik sakitlik.

Yanında sağ-salamat oturan silahdaşın.

Və içindəki o inadkar fikir: hələ buradayam.

Bəzən insanın yaşamaq səbəbi bundan artıq olmur.

Bəlkə də buna görə müharibədən qayıdanlar ən adi şeylərin qədrini başqalarından fərqli bilirlər. Sakit bir səhər, evin qapısının açılması, doğmalarının səsi, masanın üstündəki çaydan qalxan buxar...

Bunlar əvvəllər həyatın adi təfərrüatları idi. Sonra anlayırsan ki, əslində həyat elə həmin təfərrüatların özüdür.

İnsan onları itirmək təhlükəsi ilə üzləşəndə başa düşür ki, yaşamaq böyük arzuların ardınca qaçmaqdan ibarət deyil. Bəzən yaşamaq elə bir fincan kofeni rahatlıqla içə bilməkdir.

Bəlkə də cəsarət qorxmamaq deyil. Bəlkə də cəsarət sabahın necə olacağını bilmədiyin halda bu günü məsuliyyətlə yaşamaqdır.

O axşam mən də öz yerimdə dayanıb gecəni gözləyirdim.

Təpənin zirvəsindəki adamlar kimi, mənim də sabaha dair heç bir zəmanətim yox idi.

Amma bir işim vardı.

Və müharibədə bəzən insanı ayaqda saxlayan elə budur: sabah sağ qalacağına əmin olmaq deyil, bu gün yerinə yetirməli olduğu bir məsuliyyətin olduğunu bilmək.

15 oktyabr 2020-ci il.

Müharibənin on doqquzuncu günü.

Bir fincan kofe içdik.

Silahlarımızı təmizlədik.

Sursatımızı hazırladıq.

 Sonra yenidən gecənin içinə çəkildik.

Çünki müharibədə həyat dayanmasa da, insan heç vaxt tam rahat nəfəs ala bilmir.

Və biz hələ bilmirdik ki, növbəti səhər bizə nə gətirəcək.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.10.2026)