Ülviyyə Əbülfəzqızı,
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Xüsusi Layihələr şöbəsi
Salam, dəyərli izləyicilərimiz, "Psixologiya və şeir" rubrikamızı Sizə təqdim edirik. Psixoloq qonağımız psixoterapevt Fazil Cəfərov, şair qonağımız isə AJB və AYB- nin üzvü Təranə Yusifqızıdır.
Təranə Yusifqızının "SƏNSİZ" Şeirinin Psixoloji və Poetik Təhlili
TƏRANƏ YUSİFQIZI
SƏNSİZ.
Sənsiz, günəşimin istısi yoxdur,
Elə bil, rəngini dəyişib, solub.
Göy üzündə qara buludlar çoxdur,
Sanki, göz yaşlarım onlara dolub.
Adımı sənintək səsləyən yoxdu
Səninlə mən sevdim adımı,inan.
Nə olsun, ətrafda insanlar çoxdur?,
Bir sənsən, qəlbimdə yurd salan insan.
Sən fərqli birisən, hamıdan fərqli,
Hər bir kəsdən əziz, doğmasan mənə.
Sənsiz bağrım yara, ürəyim dərdli,
Mən necə bunları söyləyim sənə?
Dilimi dişimə sıxıb, dözürəm,
Əlacı olmayan, dərd oldun mənə.
Səndən sonra yaşamıram, ölüyəm
Yalnız kəfən geyinmədim əynimə.
FAZİL CƏFƏROV,
Duyğuların Poetik İfadəsi və Şeirin Ümumi Atmosferi
Təranə Yusifqızının "Sənsiz" şeiri ilk sətirlərdən oxucunu dərin bir kədər və tənhalıq atmosferinə dəvət edir. Şeirin başlığı olan "Sənsiz" kəlməsi burada sadəcə bir zaman kəsiyini və ya fiziki ayrılığı ifadə etmir; bu, lirik qəhrəman üçün bütün rənglərin solduğu, həyat enerjisinin tükəndiyi mütləq bir "yoxluq dünyası"dır. Müəllif sevilən insanın gedişi ilə sanki kainatın nizamının pozulduğunu, ruhun böyük bir boşluğa düşdüyünü emosional bir dillə təsvir edir. Oxucu şeiri oxuduqca lirik qəhrəmanın çəkdiyi bu daxili iztirabı və onun üçün dünyada yeganə dayaq olan şəxsə qarşı bitməyən həsrətini dərindən hiss edir
Təranə Yusifqızının "Sənsiz" şeiri lirik qəhrəmanın daxili dünyasında baş verən tektonik qırılmaların bədii-fəlsəfi inikasıdır. Şeirin strateji əhəmiyyəti onun müasir Azərbaycan qadın lirikasında tez-tez rast gəlinən "sağ qalan" (survivor) obrazını dekonstruksiya etməsindədir. Burada lirik "mən" ayrılıqdan sonra bərpa olunan deyil, əksinə, öz varlığını itirilmiş "O"nun yoxluğunda tamamilə əriyən, yaşayan bir sükuta çevrilir. Şeirin preambulasiyasındakı kosmik rəmzlər məhz bu böyük mənəvi dağıntının miqyasını göstərmək üçün seçilmişdir.
Təbiətin İnsan Ruhuna Proyeksiyası
Müəllif şeirin ilk misralarında təbiət hadisələrini antropomorfizm süzgəcindən keçirərək, makro-aləmi lirik qəhrəmanın daxili xaosuna tabe etdirir. Burada təbiət sadəcə dekorasiya deyil, insanın emosional aşınmasının vizual ekvivalentidir. Günəşin istilik funksiyasını itirməsi və kainatın rəngsizləşməsi lirik qəhrəmanın libido və həyat enerjisinin (élan vital) sönməsindən xəbər verir.
Bu bölmədəki metaforik sistem daxili sarsıntını aşağıdakı paralellərlə vizuallaşdırır:
Günəşin istisizliyi: Həyatın fundamental enerji mənbəyinin yoxluğu; emosional soyuqluq və daxili qışın başlanğıcı.
Rənglərin solması: Dünyanın estetik və məna qatının itməsi; gerçəkliyin bozlaşaraq mənasızlaşması.
Qara buludlar və göz yaşları: Fərdi kədərin təbiət hadisəsinə transformasiyası; daxili ağrının kainatın göz yaşları kimi təqdim olunması.
Makro-aləmdəki bu "rəngsizləşmə" və "soyumaq" prosesi qaçınılmaz olaraq lirik qəhrəmanın mikro-aləminə, yəni onun fərdi identikliyinə keçid edir. Kainatın nizamı pozulduğu anda, insanın özünüdərk mexanizmi də sıradan çıxır.
İdentiklik və İzdiham İçində Tənhalıq
Şeirin ikinci bəndi psixoloji baxımdan ən mürəkkəb və dərin qatdır. Burada lirik qəhrəmanın kimliyi tamamilə sevilən şəxsin subyektiv baxışına və səsinə indekslənir. "Səninlə mən sevdim adımı, inan" misrası identikliyin mühüm bir tərəfini açır: İnsan özünü yalnız "Başqası"nın (The Other) sevgisi vasitəsilə bütöv və sevilməyə layiq hiss edir. Sevilən şəxsin yoxluğu ilə adın (yəni mahiyyətin) dəyərsizləşməsi, lirik qəhrəmanın özünü yalnız həmin şəxsin baxış bucağında tanıdığını göstərir.
"Adımı sənintək səsləyən yoxdu" ifadəsi ekzistensial tənhalığın ən pik nöqtəsidir. Ətrafdakı insanların çoxluğu kəmiyyət baxımından bir "izdiham" yaratsa da, bu, daxili boşluğu doldurmur. Çünki sevilən şəxs sadəcə bir insan deyil, lirik qəhrəmanın qəlbində "yurd salan" yeganə varlıqdır. Bu "yurd" anlayışı subyektiv məkanın məhz həmin şəxs tərəfindən legitimləşdirildiyini sübut edir. O yoxdursa, dünya bütün doğmalığını itirərək yad bir məkana çevrilir.
Fərqlilik və İfadə Olunmayan Ağrı
Üçüncü bənddə müəllif sevilən şəxsi idealizasiya edərək, onu digər bütün bəşəri varlıqlardan təcrid edir. "Sən fərqli birisən" vurğusu, bu sevginin unikal və əvəzolunmaz olduğunu təsdiqləyən subyektiv bir qənaətdir. Lakin bu mütləqləşdirmə eyni zamanda böyük bir kommunikativ gərginlik yaradır. "Bağrım yara, ürəyim dərdli" etirafı daxili ağrının fiziki ağrı səviyyəsinə çatdığını göstərsə də, bu ağrının həmin şəxsə söylənilə bilməməsi lirik qəhrəmanla xarici dünya arasında keçilməz bir sədd çəkir.
"Mən necə bunları söyləyim sənə?" sualı lirik qəhrəmanın yaşadığı çarəsizliyin və emosional dalanın ifadəsidir. Bu, həm bir ehtiramın, həm də qarşı tərəfi ağrıtmamaq istəyinin yaratdığı psixoloji senzura formasıdır. Sükut burada bir dözüm aktı kimi ortaya çıxır və bizi şeirin sarsıdıcı kulminasiyasına hazırlayır.
Egzistensial Böhran və "Yaşayan Ölü" Metaforası
Şeirin finalı mənəvi dözümün son həddini və insanın öz ağrısı ilə imtahanını təsvir edir. "Dilimi dişimə sıxıb dözmək" frazeologiyası iradə ilə fəryad arasındakı gərginliyin poetik sintaksisidir. Müəllif burada ağrını "əlacı olmayan dərd" kimi xarakterizə edərək, vəziyyətin terminal xarakterini – yəni sağalmanın mümkün olmadığını vurğulayır. Şeirin ən güclü metaforası olan "kəfənsiz ölüm" obrazı isə mənəvi məhvin fiziki varlıqla olan amansız təzadını yaradır.
Bu bənddəki emosional yüksəliş aşağıdakı fundamental anlayışlarda cəmləşir:
Dözüm: İradənin ağrı qarşısında sarsıdıcı və sükut dolu müqaviməti.
Dərd: Artıq xarici bir amil deyil, lirik qəhrəmanın varlığına hopmuş, sağalması qeyri-mümkün olan ontoloji bir vəziyyət.
Mənəvi Ölüm: "Yalnız kəfən geyinmədim əynimə" misrası ilə ifadə olunan bu vəziyyət, yas ayinlərinin subversiyasıdır. Lirik qəhrəman "ölüdür", lakin kəfənsiz olması onun bu dünyadan köçə bilmədiyini, bir ruh kimi "burada və indi" əzab çəkməyə məhkum olduğunu simvolizə edir. Bu, bitməyən bir yas və qapanmayan bir yaradır.
Yekun: Təranə Yusifqızının Poetik Dilinin Gücü
Təranə Yusifqızının "Sənsiz" şeiri, metaforaların lakonikliyi ilə hisslərin mürəkkəbliyi arasındakı zərif balansı qoruyan yüksək bədii nümunədir. Müəllif "Sənsizlik" anlayışını sadəcə bir zaman kəsiyi və ya ayrılıq müddəti kimi deyil, ruhun yeni, daimi və ağrılı bir vəziyyəti kimi təqdim edir.
Şeir boyunca izlənilən təbiət rəmzləri, kimliyin sevgidə əriməsi və "kəfənsiz ölüm" kimi sarsıdıcı metaforalar lirik qəhrəmanın psixoloji portretini tamamlayır. Müəllifin poetik dili oxucuya yalnız kədəri ötürmür, həm də onu insan ruhunun ən dərin qatlarına, itki qarşısında aciz qalan iradənin sükut dolu fəryadına şahidlik etməyə dəvət edir. Bu şeir, lirik qəhrəmanın "yaşayan ölü" statusunu təsbit etməklə, modern poeziyada tənhalığın ən səmimi və sarsıdıcı bədii sənədlərindən birinə çevrilir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(10.08.2026)
