”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Payız o kəndə heç vaxt qəfil gəlməzdi. Əvvəlcə çayın sahilində bitən qamışlar rəngini dəyişər, sonra həyətyanı bağlarda nar ağaclarının yarpaqları saralmağa başlayardı. Səhərlər torpağın üstünü nazik duman örtər, günortaya doğru günəş həmin dumanı yavaş-yavaş çəkib aparardı. Axşam düşəndə isə kəndi elə bir sakitlik bürüyərdi ki, uzaqdan hürən itin səsi belə adamın ürəyinə toxunardı.
Kamran avtobusdan düşəndə günəş artıq qərbə əyilmişdi. Dayanacaq əvvəlki kimi balaca idi: pas basmış dəmir oturacaq, divarına köhnə elanlar yapışdırılmış köşk və yolun kənarında küləyin yellədiyi qovaq ağacları... On beş il idi bu mənzərəni görmürdü. Halbuki bir vaxtlar hər daşı, hər cığırı əzbər tanıyırdı.
Şəhərə köçəndə iyirmi yaşında idi. O yaşda insana elə gəlir ki, dünya doğulduğu kənddən böyükdür, arzular isə insanı mütləq uzaqlara aparmalıdır. Kamran da elə düşünmüşdü. Ali məktəbi bitirmiş, iş tapmış, sonra şəhərin gurultusuna qarışmışdı. İlk illər hər həftə anasına zəng edər, hər ay kəndə gələrdi. Sonra aylar illərə qarışdı. Zənglər seyrəldi, gəlişlər isə bayramdan-bayrama çevrildi. Anası heç vaxt gileylənməzdi. Hər danışığında eyni cümləni deyərdi:
— Özünə yaxşı bax, oğlum. Mən yaxşıyam.
İnsan ən çox da bu cümləyə aldanır. Çünki analar “yaxşıyam” deyəndə çox vaxt övladlarını narahat etmək istəmirlər.
Kamran torpaq yolla evlərinə tərəf addımladı. Kənd dəyişmişdi. Bəzi evlər sökülmüş, yerlərində yeniləri tikilmişdi. Məktəbin həyətinə hündür hasar çəkilmişdi. Uşaqlıqda top oynadıqları boş sahədə indi iki mərtəbəli evlər ucalırdı. Dəyişməyən isə havanın qoxusu idi: yaş torpaq, odun tüstüsü və uzaqdan gələn təzə dəmlənmiş çayın ətri. O dərindən nəfəs aldı. Elə bil illərlə itirdiyi bir hissi yenidən tapmışdı.
Evlərinin darvazası qarşısında ayaqları dayandı. Paslı dəmir qapı küləyin təsirindən yavaşca tərpənirdi. Həyətin ortasında ucalan iri tut ağacı isə əvvəlkindən də möhtəşəm görünürdü. Uşaqlığında saysız-hesabsız dəfə budaqlarına çıxmış, atası ilə birlikdə meyvəsini dərmiş, anasının səsini eşitməmək üçün yarpaqların arasında gizlənmişdi. İndi həmin ağacın gövdəsinə baxanda ilk dəfə hiss etdi ki, ağaclar da qocalır. Sadəcə insanlardan fərqli olaraq, yaşlandıqlarını gizlətməyi bacarırlar.
Darvazanı açanda köhnə menteşələrin səsi həyətin sükutunu pozdu. O səs Kamranın yadında olduğu kimi qalmışdı. Elə bil ev onu tanıyıb uzun illərin ayrılığından sonra salamlayırdı.
Açar həmişə olduğu yerdə idi — pəncərənin üstündəki daşın altında.
— Evin açarı gizlədilməz. Ev sahibini gözləməlidir.
Kamran açarı götürüb qapını açdı. İçəridə qəribə bir qoxu vardı: taxtanın, köhnə kitabların, qurumuş çiçəklərin, illərlə istifadə edilmiş parçaların qoxusu. Bu, tərk edilmiş evin qoxusu deyildi. Daha çox gözləyən evin qoxusuna bənzəyirdi.
Otağın ortasında dayanıb ətrafa baxdı. Divardakı saat işləmirdi. Əqrəblər beşin on yeddi dəqiqəsində dayanmışdı. Anasının ürəyi də məhz həmin saatda dayanmışdı. Dəfn günü qonşular saatı yenidən qurmaq istəyəndə Məsmə xala imkan verməmişdi.
— Qalsın. Bəzi saatlar zamanı göstərmir, xatirəni göstərir.
Kamran o vaxt bu sözlərin mənasını anlamamışdı. İndi isə anlayırdı. Çünki evdə hər şey vaxtın yox, xatirələrin içində yaşayırdı.
Mətbəxə keçdi. Masanın üstündə naxışlı süfrə sərilmişdi. Rəfdə armudu stəkanlar yan-yana düzülmüşdü. Küncdə samovar dayanırdı. Onun mis gövdəsi qaralmışdı, amma qulpunu tutanda Kamrana elə gəldi ki, bir azdan anası otağa girəcək, samovarı qalayacaq və həmişəki kimi deyəcək:
— Çay süzüm, sonra söhbət edərik.
Həyatda elə cümlələr var ki, insan onların son dəfə nə vaxt deyildiyini xatırlamır. Yalnız bir gün anlayır ki, həmin sözləri bir daha heç vaxt eşitməyəcək.
Kamran stullardan birini çəkib oturdu. Masanın üzərində nazik toz qatının altında köhnə bir dəftər vardı. Üz qabığı günəşdən solmuş, küncləri cırılmışdı. Elə bil illərlə kimsə ona toxunmamışdı.
Dəftəri əlinə götürəndə arasından balaca bir quru tut yarpağı yerə düşdü. O yarpağı götürüb ovucunda saxladı.
Birdən yadına düşdü. Altı yaşı vardı. Atası onu çiyninə alıb tut ağacının budağına uzatmışdı.
— Ən şirin meyvə həmişə yuxarıda olur.
Kamran isə qorxduğunu bildirməmək üçün budaqdan bərk yapışmışdı. Həyətdən anasının gülüşü gəlirdi. O gülüşdə qəribə bir rahatlıq vardı
İndi isə həmin həyətdə yalnız külək gəzirdi.
Kamran asta nəfəs aldı və dəftərin ilk səhifəsini açdı...
Dəftərin ilk səhifəsini açan kimi Kamranın diqqətini yazının səliqəsi çəkdi. Anası həmişə gözəl xəttlə yazardı. Hər hərf eyni ölçüdə, eyni məsafədə idi. Məktəb müəllimi olmasa da, yazıya xüsusi hörmətlə yanaşardı. Deyərdi ki, insanın xətti onun xasiyyətinə bənzəyir; səliqəsiz yazılan sözün yükü də yüngül olar.
Səhifənin yuxarı hissəsində tarix yox idi. Nə gün göstərilmişdi, nə də ay. Elə bil bu yazı müəyyən bir vaxta deyil, gələcəyə ünvanlanmışdı.
"Oğlum, bu dəftəri nə vaxt oxuyacağını bilmirəm. Bəlkə mən bu dünyada olmayacağam, bəlkə də sən hələ mənimlə küsülü olacaqsan. Amma bilirəm ki, insanın elə bir yaşı gəlir, o vaxta qədər eşitdiyi sözlərin mənasını yenidən düşünür. Mən də bu dəftəri məhz o yaşın üçün yazıram."
Kamran qeyri-ixtiyari gözlərini yumdu.
Onlar heç vaxt böyük dava etməmişdilər. Amma son illər aralarında görünməyən bir məsafə yaranmışdı. Hər telefon danışığında sözlər azalırdı. Əvvəllər yarım saat davam edən söhbətlər beş dəqiqəyə bitirdi.
— İşlər necədir?
— Yaxşıdır.
— Özünə fikir ver.
— Sən də.
Sonra uzun bir sükut...
Elə bir sükut ki, hər ikisi danışmaq istəyirdi, amma heç biri haradan başlayacağını bilmirdi.
Kamran sonuncu dəfə kəndə gələndə anası onu həmişəki kimi darvazanın ağzında qarşılamışdı. Əlində balaca dəsmal vardı. Həyəcanlananda həmişə onu ovcunda sıxardı.
— Çox arıqlamısan.
Kamran gülümsəmişdi.
— İş çoxdur.
Anası başqa heç nə soruşmamışdı. Bilirdi ki, bəzi sualların cavabı olmur. İnsan yorğun olanda bunu sözlə yox, baxışları ilə danışır.
Həmin gün birlikdə həyəti yığışdırmış, qurumuş budaqları toplamış, samovarı qalayıb çay içmişdilər. Gün batanda anası həmişə olduğu kimi tut ağacının altındakı köhnə skamyada oturmuşdu.
Kamran o anı indi elə aydın xatırlayırdı ki, sanki hər şey dünən baş vermişdi.
— Şəhərə nə vaxt qayıdacaqsan?
— Sabah səhər.
— Bir gün də qal.
Kamran başını bulamışdı.
— Mümkün deyil. İş var.
Anası sakitcə "yaxşı" demişdi.
İndi anlayırdı ki, o "yaxşı" razılıq deyil, övladını çətin vəziyyətdə qoymamaq üçün deyilmişdi.
Bu, onların son görüşü olmuşdu.
Bir ay sonra gələn zəng Kamranın həyatını iki hissəyə bölmüşdü: anası sağ olan günlər və anası olmayan günlər.
Dəftərdəki yazı davam edirdi.
"Sən uşaq olanda hər axşam məndən nağıl istəyərdin. Mən isə eyni nağılı hər dəfə başqa cür danışardım. Bilirsən niyə? Çünki həyat da elədir. Hadisə dəyişmir, onu necə xatırlamağın dəyişir. İnsan yaşa dolduqca uşaqlığını başqa cür, valideynlərini başqa cür, öz səhvlərini isə tamam başqa cür xatırlayır."
Kamran növbəti səhifəni çevirdi.
Bu dəfə anası evdən danışırdı.
"Bir gün bu ev sənə çox köhnə görünəcək. Divarlar çatlayacaq, dam köhnələcək, həyətin daşları yerindən oynayacaq. Amma çalış, bu evi yalnız daşına görə qiymətləndirmə. Ev insanın ən çox xatirə saxladığı yerdir. Divar sökülər, yenisi tikilər. Xatirə isə söküləndə bir daha əvvəlki kimi olmur."
Kamran ayağa qalxıb otağın ortasında dayandı. Divarlara baxdı. Suvağın bəzi yerləri tökülmüş, pəncərələrin taxtaları çatlamış, tavanın bir küncündə nəmişlik izi əmələ gəlmişdi.
Şəhərdə yaşadığı mənzil bundan qat-qat rahat idi. Amma o mənzildə özünü heç vaxt bu evdə olduğu qədər rahat hiss etməmişdi.
Elə bu vaxt darvaza döyüldü.
Kamran həyətə çıxdı.
Darvazanın ağzında kəndin köhnə poçtalyonu Əli əmi dayanmışdı. Saçları tamam ağarmışdı. Kamranı görən kimi üzündə kövrək bir təbəssüm yarandı.
— Tanımadın məni?
Kamran diqqətlə baxdı.
— Əli əmi...
Qoca gülümsədi.
— Axır ki, xatırladın.
Onlar bir müddət həyətin ortasında söhbət etdilər. Kənddən, köçən ailələrdən, boş qalan evlərdən danışdılar. Sonra Əli əmi pencəyinin iç cibindən köhnə, saralmış bir zərf çıxardı.
— Bunu sənə çoxdan verməli idim.
Kamran təəccüblə zərfə baxdı.
— Mənə?
— Hə. Anan ölümündən iki ay əvvəl bunu mənə verdi. Dedi ki, "Əgər Kamran nə vaxtsa öz ayağı ilə kəndə qayıtsa, məktubu ona verərsən. Poçtla göndərmə. Özü gəlməsə, məktub da onu gözləsin."
Kamranın əlləri titrədi.
Deməli, anası onun bir gün mütləq qayıdacağına inanmışdı.
Əli əmi darvazadan çıxarkən bir anlıq geri çevrildi.
— Oğlum... Bəzi adamlar dünyadan köçəndən sonra da evlərini gözləyirlər. Anan da onlardan idi.
Kamran cavab verə bilmədi.
Zərfi sinəsinə sıxaraq tut ağacının altındakı skamyaya oturdu.
Axşam asta-asta kəndin üstünə enirdi. Günəş budaqların arasından süzülərək həyətin ortasına son işığını salırdı.
Zərfin üzərində cəmi bir cümlə yazılmışdı:
"Qayıdacağın günü gözlədim."
Kamran uzun müddət bu sözlərə baxdı.
İnsan bəzən kiminsə onu nə qədər gözlədiyini yalnız həmin adam gedəndən sonra anlayır.
O, ehtiyatla zərfi açdı.
İçəridə iki vərəq vardı.
Anasının tanış xətti ilk sətirdən ürəyinə toxundu.
"Oğlum, əgər bu məktubu oxuyursansa, deməli, evə qayıtmısan. Buna sevindim. Mən bu məktubu yazanda həyətimizdəki tut ağacının yarpaqları yenicə saralmağa başlamışdı. Bilmirəm, sən gələndə hansı fəsil olacaq. Amma bilirəm ki, insanın ürəyində payız başlayanda doğulduğu evi daha çox xatırlayır..."
Kamran məktubu tələsmədən oxuyurdu. Hər cümlə ona elə gəlirdi ki, anası qarşısında oturub sakit səslə danışır.
"Sən gedəndən sonra ev çox sakitləşdi. Əvvəllər bu sakitlikdən qorxurdum. Sonra onunla yaşamağı öyrəndim. Deyirlər, insan hər şeyə öyrəşir. Məncə, bu, düz deyil. İnsan öyrəşmir, sadəcə yaşamağa davam edir."
Bu cümlə Kamranın ürəyinə sancıldı.
Anasının təkliyini heç vaxt bu qədər dərindən düşünməmişdi. Hər dəfə kəndə gələndə onu eyni qayğıkeş, eyni gülərüz, eyni güclü qadın kimi görmüşdü. Masanın üstündə isti yemək hazır olar, otaqlar səliqəli görünərdi. Elə bil zaman bu evin qapısından içəri keçmirdi.
Halbuki zaman hər gün anasının saçlarına bir az da dən qatır, baxışlarını bir az da yorurdu. Sadəcə Kamran bunu görmürdü.
Məktub davam edirdi.
"Səndən heç vaxt incimədim. Bunu mütləq bil. Ana övladından inciməz. Ana yalnız darıxar. Darıxmaq isə inciklik deyil, sevginin başqa adıdır."
Kamran göz yaşlarını saxlaya bilmədi.
Neçə dəfə anasının zənginə "sonra danışaram" demişdi. Neçə dəfə "işim var" bəhanəsi ilə kəndə gəlməyi təxirə salmışdı. O "sonra"ların isə heç biri gəlməmişdi.
Məktubun son hissəsində anasının yazısı bir qədər titrək görünürdü.
"Məndən sonra evi satmaq istəsən, sənə mane olmayacağam. Ev daşdan tikilir, oğlum. Amma bir xahişim var: həyətin ortasındakı tut ağacını kəsmə. O ağacı atan öz əlləri ilə əkmişdi. Mən ömrüm boyu onun kölgəsində yaşadım. Bir gün sən də anlayacaqsan ki, bəzi ağaclar meyvəsinə görə yox, xatirəsinə görə yaşayır."
Məktubun sonunda balaca bir qeyd vardı.
"Şkafın aşağı gözündə köhnə taxta qutu var. Vaxtı çatanda onu da açarsan. Hər həqiqətin öz zamanı olur."
Kamran sakitcə ayağa qalxdı.
Yataq otağındakı köhnə qoz ağacından hazırlanmış şkaf hələ də əvvəlki yerində idi. Aşağı gözü açanda doğrudan da balaca taxta qutu gördü.
Qutunun üstündə nə kilid vardı, nə də yazı.
Sadəcə illərin izi...
Qapağı ehtiyatla açdı.
İçəridə üç əşya vardı.
Kənarları saralmış köhnə bir şəkil.
Qara sapla bağlanmış məktublar dəstəsi.
Və çoxdan dayanmış cib saatı.
Kamran əvvəlcə şəkli götürdü.
Şəkildə atası ilə anası gülümsəyirdilər. Arxalarında isə yenicə əkilmiş balaca tut tingi görünürdü.
Şəklin arxasında atasının xətti ilə yazılmış bir cümlə vardı:
"İnsan bəzən ev tikmir. Sadəcə qayıdacağı yeri hazırlayır."
Kamran uzun müddət həmin cümləyə baxdı.
Sonra qara sapla bağlanmış məktubları açdı.
Ən üstdəki zərfin üzərində yazılmışdı:
"Oxumağa hazır olduğun gün üçün."
İlk məktub qısa idi.
"Əgər bu məktuba çatmısansa, deməli, anan sözünə əməl edib. O həmişə məndən daha səbirli idi. Mən həyatı tələsərək yaşadım, o isə gözləməyi bacardı."
Bir qədər aşağıda isə yazılmışdı:
"Səndən bir şey istəyəcəyəm. Məni bağışlamağa çalışma. Mənimlə hesablaşmaq əvəzinə özünü bağışlamağı öyrən. İnsan başqalarını bağışlayanda yox, özünü bağışlayanda yüngülləşir."
Kamran məktubu dizlərinin üstünə qoydu.
Bu sözlər uzun illər içində daşıdığı görünməz yükə toxunmuşdu.
İkinci məktubu açdı.
"Bilirdim ki, bir gün kənddən gedəcəksən. Hər gəncin ürəyində uzaqlara getmək arzusu olur. Səni buna görə heç vaxt qınamadım. Amma bir şeyi unutma: insan haraya getsə də, doğulduğu ev onun içində yaşayır. Bir gün yorulacaqsan. Onda anlayacaqsan ki, insanın axtardığı yer yeni şəhərlər deyil, köhnə xatirələrdir."
Kamran pəncərəyə yaxınlaşdı.
Həyət sakit idi.
Tut ağacı isə küləksiz havada belə sanki nəfəs alırdı.
Məktubun son sətirləri onun ürəyinə işıq kimi yayıldı.
"Əgər nə vaxtsa bu evə qayıdıb tut ağacının kölgəsində otursan, bil ki, mən səni orada gözləməmişəm. Mən sadəcə inanmışam. Ata ilə övlad arasında ən möhkəm körpü gözləmək deyil, inanmaqdır."
Kamran məktubu ehtiyatla qatladı.
Qutunun dibində qalan cib saatını əlinə götürdü.
Saat çoxdan dayanmışdı.
Artıq saat kimi deyil, xatirə kimi yaşayırdı.
Qapağını açanda iç tərəfində həkk olunmuş sözləri oxudu:
"26 aprel. Evə qayıdacağın günə qədər..."
Kamran gülümsədi.
İlk dəfə idi ki, bu cümlədə kədərdən çox ümid görürdü.
O, saatı cibinə qoyub həyətə çıxdı.
Səhər açılırdı.
Üfüqdən qalxan günəşin ilk şüaları tut ağacının budaqlarına toxunur, yarpaqların arasından süzülərək həyətə yayılırdı.
Kamran ağacın gövdəsinə söykəndi.
Artıq anlayırdı ki, nə atasını geri qaytara bilər, nə də anasının boş qalan yerini doldura bilər.
Amma onların qoyub getdiyi sevgini, xatirəni və ocağı yaşada bilərdi.
Həmin an qərarını verdi.
Bu ev satılmayacaqdı.
Bu həyətin qapısı bağlı qalmayacaqdı.
Tut ağacı kəsilməyəcəkdi.
Və hər payız kəndə qayıdanda samovar yenidən qalayacaq, həyətin ortasında çay dəmləyəcəkdi.
Çünki bəzi evlərdə yaşayan insanlar getsələr də, onların yandırdığı işıq sönmür.
O işıq yalnız bir sahibdən digərinə keçir.
Kamran başını qaldırıb doğan günəşə baxdı.
Sanki ev də, həyət də, tut ağacı da uzun illərdən sonra rahat nəfəs almışdı.
O an başa düşdü ki, insanın doğulduğu evə qayıtması yalnız yol qət etmək deyil.
Bəzən bu, özünə qayıtmaqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.07.2026)
