Arif Ərşad,
yazıçı-publisist.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
“Maraqlı kitablar” silsiləsindən bu dəfə sizlərə İlhamə Məhəmmədqızının “Məqsədli Günah” povesti haqqında danıçacağıq.
İlhamə Məhəmmədqızının “Məqsədli Günah” povesti – bir insanın yox, bir cəmiyyətin faciəsidir. Bəzən elə əsərlər olur ki, onları oxuyub bitirdikdən sonra kitab bağlansa da, içindəki ağrı bağlanmır. İlhamə Məhəmmədqızının “Məqsədli Günah” povesti məhz belə əsərlərdəndir. Bu, sadəcə bir hekayə deyil. Bu, bir insan taleyinin necə addım-addım məhv edildiyini göstərən, amma əslində bu məhvin arxasında bütöv bir cəmiyyətin dayandığını üzə çıxaran sarsıdıcı bir həqiqətdir.
Əsər elə bir səhnə ilə başlayır ki, oxucu daha ilk cümlələrdən sarsılır: çoxmərtəbəli binanın qarşısında cansız bədən. Bu səhnə yalnız bir son deyil, həm də saysız-hesabsız sualların başlanğıcıdır. Kimdir bu insan? Niyə bu nöqtəyə gəlib çıxıb? Onu bu addımı atmağa məcbur edən nə olub? Müəllif bizi bu sualların cavabına tələsmədən aparır. Hadisələr geriyə dönüşlə açılır və biz addım-addım bir taleyin necə qırıldığının şahidinə çevrilirik. Ən ağrılısı isə budur ki, oxucu tezliklə anlayır: bu sonluq təsadüfi deyil. Bu, yavaş-yavaş, düşünülmüş və bəzən də “adi” sayılan qərarların nəticəsidir.
Povestin adı – “Məqsədli Günah” – təsadüfi seçilməyib. Burada günah qəfil baş vermir. Heç kim “mən pislik edəcəyəm” deyə hərəkət etmir. Əksinə, hər kəs özünü haqlı sayır, hər kəs “düzgün” qərar verdiyini düşünür. Amma nəticədə ortaya çıxan faciə göstərir ki, bəzən ən böyük günahlar məhz “doğru” hesab edilən seçimlərin içində gizlənir.
Nərminə... Bu ad əsər boyu sadəcə bir obraz kimi qalmır. O, bir hissə, bir ağrıya çevrilir. Onun arzuları o qədər sadədir ki — sevmək, sevilmək, öz həyatını özü seçmək. Amma bəzən ən sadə arzular belə ən əlçatmaz olur. Nərminə təkcə valideyn təzyiqinin yox, həm də görünməyən, amma hər yeri bürüyən bir sosial təzyiqin altında əzilir. “Camaat nə deyər?” sualı onun həyatından daha böyük olur. Onun daxili dünyası getdikcə daralır. Sanki nəfəs almağa yer qalmır. O, susur, dözür, uyğunlaşmağa çalışır... Amma insan ruhunun da bir həddi var. Və o hədd keçiləndə artıq seçim qalmır. Nərminənin son addımı zəiflik deyil — bu, çıxış yolu tapa bilməyən bir ruhun sükut içində qışqırığıdır.
Fərid isə başqa bir ağrının adıdır. O, sevir, amma gücü çatmır. Onun sevgisi səmimidir, amma bu səmimiyyət reallıq qarşısında aciz qalır. Bu obraz insanı düşündürür: doğrudanmı sevgi bəzən yetərli olmur? Doğrudanmı cəmiyyət, maddiyyat və sosial baryerlər insanın ən saf hisslərini belə məğlub edə bilir?
Valideynlər... Bəlkə də əsərin ən ağır ittihamı məhz onlara yönəlir. Amma bu ittiham qəzəbli deyil, acıdır. Çünki onlar qızlarını sevirlər. Sadəcə, səhv sevirlər. Ana qorxularının əsiridir — falçıya inanır, insanların nə deyəcəyindən çəkinir. Ata isə həyatın daha sərt tərəfini seçir — onun üçün əsas olan təminatdır. Onlar qızlarını qorumaq istəyirlər, amma əslində onu məhvə aparırlar. Və ən dəhşətlisi budur ki, onlar bunu bilmədən edirlər.
Vaqif isə bu əsərdə təkcə bir insan obrazı deyil. O, bir düşüncə tərzidir. Pulun və gücün hər şeyi həll etdiyinə inanan bir dardüşüncə sahibinin təcəssümüdür. Onun üçün insan hissləri, seçimlər, arzular önəmli deyil. Önəmli olan sahib olmaqdır. Amma həyat bəzən gec də olsa balansı bərpa edir. Onun taleyi də bunun bir sübutuna çevrilir.
Bu əsərdə diqqət çəkən ən vacib məqamlardan biri də odur ki, burada tək bir günahkar yoxdur. Günah bölünür. Hər kəs bir az məsuliyyət daşıyır: valideynlər, cəmiyyət, susan insanlar, hətta bəzən hadisələri sadəcə izləyənlər belə. Çünki bəzi faciələr təkcə bir qərarla yox, çoxlu susqunluqların nəticəsində baş verir.
“Məqsədli Günah” povesti bizə güzgü tutur. Bu güzgüdə isə biz yalnız Nərminəni yox, özümüzü, ətrafımızı, bəzən də düşünmədən verdiyimiz qərarları görürük. Bu əsər bizə narahat suallar verir: biz doğrudanmı doğru yaşayırıq? Başqalarının həyatına qərar verərkən nəyi əsas götürürük? Və ən əsası — biz kiminsə taleyində səssiz bir günahkara çevrilmirik ki?
Əsərin dili sadədir, amma bu sadəliyin içində böyük bir təsir gücü var. Hadisələr süni dramatizm olmadan, həyatın öz axarında təqdim olunur. Bəlkə də məhz buna görə bu povest bu qədər real və bu qədər ağrılı hiss olunur. Əsər oxucuya açıq mesaj verir: insan taleyi heç vaxt maddi maraqlara qurban verilməməlidir. Bu hekayə uzun müddət yadda qalan, düşündürən və insanı daxildən silkələyən əsərlərdən biridir. Onu oxumaq kifayət deyil — onu anlamaq və nəticə çıxarmaq lazımdır. Və bu nəticəni çıxaran oxucu sonda ən ağır sualla tək qalır: Günah kimdədir? Və bəlkə də bu sualın ən narahatedici tərəfi odur ki, cavab tək bir ad deyil.
İlhamə Məhəmmədqızının bu əsəri tək oxunmaq üçün yox, həm də düşünmək və hiss etmək üçündür. Və hiss edildikdən sonra insan həyat hadisələrinə əvvəlki kimi biganə qala bilmir. Əsərin uğuru da elə bundadır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.04.2026)
