Nail Zeyniyev,
“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi
Elektron kitabxana baxışda ideal görünür. Minlərlə kitab bir cihazda, istənilən vaxt əlçatan, axtarış saniyələr içində həyata keçirilir. Məkan problemi yoxdur, növbə yoxdur, bağlanma saatı yoxdur. Texniki baxımdan bu, ənənəvi kitabxananın zəif tərəflərini aradan qaldırır. Amma məsələ yalnız texnika deyil.
Kitabxana təkcə fond deyil, məkandır. O məkanın ritmi var. Sakit, işıqlı, rəflərin düzümü, digər oxucuların varlığı bunlar birlikdə oxuma davranışını formalaşdırır. İnsan kitabxanada fərqli oxuyur. Daha yavaş, daha diqqətli, daha ardıcıl. Elektron mühit bu konteksti yarada bilmir. O, məzmunu təqdim edir, amma təcrübəni yox.
Kitabxanaçının funksiyası burada həlledicidir. Rəqəmsal sistem sorğuya cavab verir. Amma sorğunun özü yoxdursa, sistem susur. Oxucu çox vaxt nə axtardığını dəqiq bilmir. Mövzu var, istiqamət yoxdur. Kitabxanaçı bu boşluğu doldurur: istiqamət verir, əlaqələr qurur, alternativlər təklif edir. Bu, sadəcə məlumat axtarışı deyil, kurasiya və yönləndirmədir. Alqoritmlər qismən bunu təqlid edir, amma konteksti və niyyəti oxumaqda məhduddur.
Azərbaycanda rəqəmsal fondların genişlənməsi prosesi gedir, amma istifadə mədəniyyəti hələ tam formalaşmayıb. Resurs var, vərdiş zəifdir. Digər tərəfdən, regionlarda fiziki fondun məhdudluğu reallıqdır. Elektron kitabxana bu bərabərsizliyi azaltmaq üçün effektiv alətdir. Coğrafi baryerləri aradan qaldırır, giriş xərclərini aşağı salır.
Oxuma psixologiyası da fərqlənir. Kağız mətndə “məkan yaddaşı” işləyir: səhifənin yeri, bölmənin başlanğıcı, vizual orientirlər yaddaşı gücləndirir. Ekranda mətn axıcıdır, stabil orientir azdır. Nəticədə sürət artır, dərinlik çox vaxt azalır. Bu, mühitin dizaynından gələn bir effektdir.
Arxivləşdirmə elektron mühitin ən güclü tərəfidir. Nadir nəşrlər, köhnə qəzetlər, əlyazmalar rəqəmsallaşdırıldıqda həm qorunur, həm də geniş auditoriyaya açılır. Fiziki daşıyıcılar rütubət, yanğın, aşınma riskinə açıqdır. Rəqəmsal arxiv bu riskləri azaldır, amma öz risklərini yaradır: formatların köhnəlməsi, server nasazlıqları, kiber təhlükələr. Uzunömürlülük baxımından kağız hələ də etalon olaraq qalır.
Elektron və ya ənənəvi olaraq biri digərini tam əvəz etmir. Elektron kitabxana “giriş” problemini optimallaşdırır; ənənəvi kitabxana isə “oxuma mühiti”ni və mədəniyyəti yaradır. Optimal model hibriddir: rəqəmsal əlçatanlıq + fiziki məkanın intizamı və kurasiyası. Seçim yox, komplementarlıqdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.04.2026)
