Murad Vəlixanov,

"Ədəbiyyat və incəsənət" portalının İncəsənət şöbəsi

“Kitab bələdçisi” rubrikasındayıq.

Böyük rus yazıçısı Lev Tolstoyun “İnsana çoxmu torpaq gərəkdir?” hekayəsi insan tamahını ən sadə süjet xətti ilə, lakin son dərəcə sarsıdıcı bir sonluqla təqdim edən fəlsəfi əsərlərdən biridir. Bu hekayədə hadisələr sadə kəndli Paxom ilə geniş çöllərdə yaşayan başqırd tayfası arasında baş verir və məhz bu qarşılaşma onun taleyini dəyişir.

Paxom əvvəlcə kiçik torpaq sahibi olan, zəhmətkeş, lakin narahat bir kəndlidir. O düşünür ki, daha çox torpağı olsa, həyatını rahat quracaq, heç kimdən asılı olmayacaq. Amma hər yeni torpaq sahəsi onun içindəki istəyi söndürmək əvəzinə daha da alovlandırır. O artıq sakit yaşamaq deyil, daha çox sahib olmaq ehtirası ilə yaşayır.

Bir gün Pahom eşidir ki, başqırdların yaşadığı geniş çöllərdə torpaq demək olar ki, pulsuz paylanır. O, bu xəbərin arxasınca yola düşür. Başqırd tayfasının ağsaqqalı onu mehribanlıqla qarşılayır və qəribə bir şərt irəli sürür: gün doğandan gün batana qədər piyada dolaşıb çevrə çəkdiyi bütün torpaq Paxomun olacaq. Yeganə şərt odur ki, gün batmamış başladığı yerə qayıtsın.

Bu təklif Paxom üçün sanki sonsuz imkan demək idi. Səhər günəş doğan kimi o yola çıxır. Əvvəlcə ehtiyatla addımlayır, lakin az sonra düşünür ki, bir az da irəli getsə daha çox torpaq əldə edər. Bu “bir az da” fikri onu getdikcə uzaqlara aparır. Günorta keçir, günəş qızdırır, ayaqları ağırlaşır, amma o dayanmaq istəmir. Tamahı yorğunluq hissini üstələyir.

Axşamüstü o anlayır ki, çox uzağa gedib. Geri qayıtmaq üçün qaçmağa başlayır. Başqırdlar təpənin üstündə onu izləyirlər. Günəş üfüqə yaxınlaşdıqca Pa,omun nəfəsi daralır, gözləri qaralır. Son gücü ilə təpəyə qalxır və başlanğıc nöqtəsinə çatır. Başqırd ağsaqqalı gülümsəyir, amma həmin an Pahom yerə yıxılır. Onun ürəyi bu qaçışa tab gətirmir.

Sonda nökəri onun üçün qəbir qazır. Qazılan torpaq isə başdan ayağa qədər uzanan bir insan boyu olur. Tolstoyun sualının cavabı da bu səhnədə açılır: insana lazım olan torpaq cəmi bu qədərdir.

Bu hekayə təkcə Paxomun deyil, bütün insanların həyatına bənzəyir. Biz də bəzən daha çox qazanmaq, daha geniş imkanlara sahib olmaq üçün dayanmadan qaçırıq. Lakin Tolstoyun mesajı aydındır: tamahın sonu yoxdur, amma insan ömrünün sonu var.

Sonda insanın qazandığı nə torpaq, nə sərvət olur. Onun payına düşən yalnız bir qəbirlik yerdir. Və bəlkə də bu hekayənin ən böyük dərsi budur: xoşbəxtlik torpağın çoxluğunda deyil, insanın ürəyinin rahatlığındadır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(08.04.2026)