NailZeyniyev,

"Ədəbiyyatvə incəsənət" portalının Ədəbiyyat şöbəsi

“Kitab insanı dəyişdirir” fikri çox eşidilir. Demək olar ki, mübahisəsiz qəbul olunub. Amma bir az diqqətlə baxanda görünür ki, bu fikir daha çox arzuya söykənir, reallığa yox.

İnsanın baxışı əsasən erkən yaşlarda formalaşır. Ailə, mühit, ilk yaşantılar bu prosesdə əsas rol oynayır. Sonradan oxunan kitablar isə çox vaxt bu əsasın üzərinə əlavə olunur. Onu kökündən dəyişmir, daha çox genişləndirir. İnsan oxuduğunu yeni fikir kimi qəbul etdiyini düşünür, amma əslində çox vaxt artıq inandığını başqa sözlərlə yenidən görür.

Bu halın sadə izahı var. İnsan öz fikrinə uyğun olanı daha rahat qəbul edir. Əks düşüncə isə narahatlıq yaradır və çox vaxt kənara itələnir. Kitab seçimi də çox vaxt belə işləyir. Adam özünə yaxın yazan müəllifləri oxuyur. Nəticədə kitab onu dəyişdirmir, sadəcə öz fikrini daha səliqəli şəkildə ifadə etməyə kömək edir.

Amma bu hər zaman belə deyil. Bəzi kitablar həqiqətən təsir edir. Onların fərqi ondadır ki, oxucunu alışdığı çərçivədən çıxarır. Gözlədiyi fikirləri yox, gözləmədiyi həqiqətləri göstərir. Belə kitabları oxumaq asan olmur. Çünki insan özünü sual altına qoymalı olur. Bu isə hər kəsin qəbul etdiyi bir vəziyyət deyil.

Bizdə də oxumağa yanaşma bir az fərqlidir. Uzun illər kitab daha çox müəyyən fikirləri möhkəmləndirmək üçün istifadə olunub. Bu vərdiş hələ də tam yox olmayıb. İnsanlar çox vaxt öz düşüncəsinə uyğun kitabları seçir və bununla kifayətlənir.

Əslində oxumaq tək başına kifayət etmir. Oxuduğun üzərində düşünmək lazımdır. Onu öz həyatınla müqayisə etmək, bəzən ona etiraz etmək lazımdır. Bu olmadıqda oxumaq sadəcə məlumat toplamaq kimi qalır. Məlumat isə insanı dəyişdirmir, yalnız bildiyini artırır.

Dəyişiklik çox vaxt başqa cür yaranır. İnsan əvvəlcə nəsə yaşayır, sonra o yaşantını izah edən bir mətnlə qarşılaşır. O an kitab sadəcə söz olmur, mənaya çevrilir. Oxucu özünü orada tapır və bu tapıntı təsir edir.

Bəzən bir əsəri oxuyanda insan özünü görür. Bu, dəyişmənin başlanğıcı ola bilər. Amma bunun baş verməsi üçün oxucunun buna açıq olması lazımdır. Yoxsa ən güclü mətn belə təsirsiz qala bilər.

Oxumağın təsiri çox vaxt ya şişirdilir, ya da kiçildilir. Bəziləri kitabı hər şeyi dəyişən vasitə kimi görür, bəziləri isə onu boş vaxt məşğuliyyəti sayır. Əslində isə məsələ ortadadır. Kitab dəyişdirə bilər, amma bunu hər dəfə etmir.

Sonda sual yenə qalır: əgər kitab çox vaxt dəyişdirmirsə, niyə oxuyuruq? Çünki bəzən dəyişdirir. Həmin nadir an üçün oxuyuruq. Bir kitab çıxır, insana toxunur və onu əvvəlkindən fərqli edir. Bu bir dəfə baş versə belə, oxumağa dəyər.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.04.2026)