Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
İnternet kitab rəyləri sistemi zahirən demokratikdir: hər kəs oxuduğu kitaba qiymət verə, fikir bildirə, başqalarına istiqamət göstərə bilər. Amma bu azadlıqla yanaşı ciddi bir problem də böyüyüb – oxunmamış kitablar haqqında yazılan rəylər. İnsanlar heç açmadıqları kitablara beş ulduz verir, yaxud müəllifə qəzəbləndikləri üçün bir ulduzla “cəzalandırırlar”. Nəticədə rəy sistemi ədəbi dəyərləndirmə aləti olmaqdan çıxıb, emosional və ideoloji reaksiya meydanına çevrilir.
Goodreads, Amazon və sosial şəbəkələrdə tez-tez eyni mənzərə görünür: kitab yenicə çıxıb, amma artıq yüzlərlə rəy var. Bu sürət oxu sürəti deyil, reaksiya sürətidir. Bir qrup oxucu müəllifin mövqeyinə görə kitabı dəstəkləyir, başqa bir qrup isə qalmaqal fonunda hücuma keçir. Məzmun ikinci plana keçir, kimlik və münasibət önə çıxır.
Bəzən məsələ daha fərdidir. Müəyyən əsərləri oxuduğunu demək intellektual nüfuz göstəricisinə çevrilir. Məsələn, Ulysses və ya In Search of Lost Time kimi çətin mətnlər haqqında fikir bildirmək bir növ mədəni status siqnalıdır. Halbuki həmin kitabların bir neçə səhifəsindən o tərəfə keçməyənlər belə uzun və pafoslu rəylər yazırlar. Bu zaman rəy başqasını deyil, daha çox insanın özünü inandırma vasitəsinə çevrilir.
Başqa bir problem qrup təzyiqidir. Oxu klublarında və ya sosial mediada formalaşan ümumi rəy fərdi mövqeni sıxışdırır. İnsan kitabı tam oxumasa da, çoxluğun fikrini təkrar edir. Üstəlik, platformaların alqoritmləri fəallığı mükafatlandırdığı üçün bəzi istifadəçilər kəmiyyət naminə saysız-hesabsız rəy yazır. Keyfiyyət arxa plana keçir, əsas olan görünmək və aktiv qalmaq olur.
Yalan rəylər adətən konkretlikdən qaçır. Süjetdən, obrazlardan, spesifik səhnələrdən danışmaq əvəzinə ümumi ifadələr işlədilir: “dil gözəldir”, “qəhrəmanlar realdır”, “çox təsirlidir”. Bu cür cümlələr istənilən kitab üçün yazıla bilər. Hətta “verified purchase” kimi mexanizmlər də problemi tam həll etmir; kitabı almaq onu oxumaq demək deyil.
Bunun nəticəsində ağır, çoxqatlı əsərlər aşağı reytinq ala bilir, çünki oxucu sona qədər getmir və məyusluğunu ulduzla ifadə edir. Asan və səthi mətnlər isə yüksək bal toplayır, çünki tez oxunur və tez reaksiya doğurur. Reytinq sistemi beləliklə keyfiyyət göstəricisi olmaqdan uzaqlaşır, əlçatanlıq və emosional reaksiya göstəricisinə çevrilir.
Bu prosesdə nəşriyyatların və müəlliflərin də rolu ola bilər: ilk həftələrdə yüksək bal toplamaq üçün təşkil olunan kampaniyalar, dost-tanış dəstəyi, hətta saxta hesablar. Hamı bunun mümkün olduğunu bilir, amma sistem işlədiyi üçün çox az adam etiraz edir.
Əsl problem texniki deyil, etikdir. Rəy yazmaq yalnız şəxsi fikir bildirmək deyil; gələcək oxucunun qərarına təsir etməkdir. Oxumadığın kitab haqqında hökm vermək isə təkcə müəllifə yox, oxucu mədəniyyətinə qarşı məsuliyyətsizlikdir. Həll yolu mürəkkəb mexanizmlərdən çox, sadə bir prinsipdir: oxumamısansa, rəy yazma; yarıda qoymusan, bunu açıq de; bəyənməmisənsə, səbəbini konkret göstər. Rəylər dürüst olduqda sistem də sağlam qala bilər.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(20.02.2026)
