Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Yazıçının ev kitabxanası onun beyni deyil, amma beyninə açılan pəncərədir. Orada təsir mənbələri dayanır. Rəflərdə nə varsa, əsərində də onun izi var bəzən açıq sitat kimi, bəzən gizli ruh, bəzən də inkar edilən ata kölgəsi kimi.

Kitabxanaya baxanda yazıçının təkcə nə oxuduğunu yox, nə olmaq istədiyini görürsən. Hər kəs rəflərinə öz ədəbi əcdadlarını düzür və bu düzülüş təsadüfi olmur. Tolstoyun yanında Dostoyevski, Kafkanın yanında Borxes, Platonovun yanında Xarms dayanırsa, bu qonşuluq yazıçının daxili dialoqlarından xəbər verir.

Bəzi yazıçılar rəflərində yalnız klassikləri saxlayır, müasir ədəbiyyata yer vermirlər. Bunu çox vaxt “təsir altına düşməmək”lə izah edirlər. Amma məsələ başqa ola bilər: klassiklərlə rəqabət yoxdur, onlar artıq tarixdir. Müasirlərlə müqayisə isə canlı rəqabətdir. Bəzən qorxu da buradan başlayır.

Kitabın cildi də danışır. Köhnəlmiş, saralmış, qeydlərlə dolu kitablar yazıçının həqiqi müəllimləridir. Yeni, toxunulmamış kitablar isə ya “oxuyacam” vədidir, ya da sadəcə prestij. Əsl oxunmuş kitabı tanımaq çətin deyil.

Rəflərdə gözlənilməz kitablar da olur. Böyük roman müəllifinin kitabxanasında uşaq nağılları, şairin masasındasa texniki vəsait. Məhz bu gözlənilməzliklər yazıya fərqli ton verir. Yazıçı yalnız öz sahəsini oxuyanda daralır, başqa sahələrə keçəndə düşüncə genişlənir.

Qeyd edilmiş kitablar isə ayrıca söhbətdir. Altı cızılmış cümlələr, kənar qeydlər, bükülmüş səhifələr — bunlar müəlliflə qurulan dialoqdur. Razılaşma da var, etiraz da, təəccüb də. Sonra həmin cümlələr yazıçının öz mətnində başqa formada yenidən doğulur.

Bəziləri kitabxanalarını gizlədir. Müstəqil görünmək istəyirlər. Halbuki hər yazıçı başqasından qidalanır və bunu gizlətmək mümkün deyil. Mətn özü haradan gəldiyini göstərir.

Bəzən vacib olan rəfdəki kitablar yox, olmayanlardır. Məsələn, yazıçı bilərəkdən Prustu oxumur, çünki o üslubun onu udacağından çəkinir. Bu da bir seçimdir, hətta bir müdafiə mexanizmi.

Eyni kitabın müxtəlif tərcümələri də maraqlıdır. Yazıçı eyni mətni fərqli səslərlə eşitmək istəyir. Çünki hər tərcümə bir təfsirdir və o təfsirlərdən nəsə götürmək mümkündür.

Kitabxanada ədəbiyyatdan başqa nə var, bu da önəmlidir: tarix, fəlsəfə, psixologiya. Tarixi roman yazan birinin rəfində arxiv materialları, psixoloji mətn yazanın masasındasa Freydin kitabları olması təsadüf deyil. Bunlar dekor yox, tikinti materialıdır.

Kitabxananın düzülüşü də xarakteri göstərir. Əlifba sırası ilə düzənlər sistematik düşünür. Mövzuya görə ayıranlar analitikdir. Heç bir qayda tanımayanlar isə intuisiyaya güvənir. Bu nizam və ya xaos yazı üslubunda da görünür.

Yazıçı öləndə onun kitabxanası ən dürüst tərcümeyi-halı olur. Orada maraqları, obsessiyaları, təsir mənbələri və susduqları görünür. Tədqiqatçılar məhz bu rəflərə baxaraq intellektual yol xəritəsini bərpa edirlər.

Yazıçı bəzən “mən heç kimdən təsirlənmirəm” deyə bilər. Amma rəflər susmur. Homerdən Borxesə, Dantedən Kamusya qədər səslər oradadır. Yazı təkcə şəxsi səs deyil; oxunmuş səhifələrin cəmidir.

Yazıçının ev kitabxanası dekor deyil. O, laboratoriya və arxivdir. Hər böyük əsərin arxasında görünməz bir rəf dayanır. Yazıçı sadəcə o rəfdəki səsləri öz dili ilə yenidən qurur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.02.2026)