Kübra Quliyeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”

Ernest Heminqueyin “Qoca və dəniz” əsəri böyük hadisələrlə deyil, sakit bir uğursuzluqla başlayır. Səksən dörd gündür balıq tuta bilməyən Santyaqo artıq cəmiyyət üçün “bitmiş” bir balıqçıdır. Lakin Heminquey bu sakit başlanğıcla oxucuya dərhal göstərir ki, qarşıdakı hekayə qələbə haqqında deyil, dözüm və ləyaqət haqqındadır. Əsərin fəlsəfəsi elə ilk sətirlərdən insanın taleyə verdiyi səssiz cavab üzərində qurulur.

Santyaqo dənizə hər gün çıxan adi bir balıqçı deyil. O, dənizi düşmən kimi görmür; onu həyatın özü kimi qəbul edir. Dəniz bəzən verən, bəzən alan, amma heç vaxt izah etməyən bir qüvvədir. Bu baxımdan dəniz ilahi iradənin simvoluna çevrilir: nə cəzalandırıcıdır, nə də mərhəmətli, sadəcə mövcuddur. Santyaqonun dənizə münasibəti insanın Tanrı ilə münasibətini xatırladır — sual vermədən, şikayət etmədən, hörmətlə.

Manolin obrazı isə əsərin mənəvi dayaq nöqtəsidir. Valideynlərinin qocanı “uğursuz” adlandırmasına baxmayaraq, uşaq onu tərk etmir. Bu münasibət nəticəyə əsaslanan dünyaya qarşı səssiz bir etirazdır. Manolin Santyaqoya qazandığına görə yox, kim olduğuna görə inanır. Heminquey burada insanın həqiqi dəyərinin ictimai ölçülərlə yox, insani bağlarla müəyyənləşdiyini göstərir.

Qoca ilə nəhəng balıq arasındakı mübarizə sadəcə ov səhnəsi deyil; bu, insanın öz taleyi ilə qarşılaşmasıdır. Günlərlə davam edən bu səssiz savaşda Santyaqo balığı düşmən saymır, ona hörmət edir, hətta onu “qardaşım” deyə çağırır. Balıq maddi qazancın deyil, mənəvi sınağın simvoluna çevrilir. Santyaqo üçün əsas olan balığı öldürmək yox, bu mübarizəyə layiq olmaqdır.

Əsərin ən ağır məqamı qələbədən sonra gəlir. Köpəkbalıqları balığı parça-parça edəndə Heminquey həyatın ən acı həqiqətini göstərir: insan bəzən bütün gücü ilə mübarizə aparsa belə, qazandığını qoruyub saxlaya bilmir. Bu, cəza deyil, dünyanın natamamlığıdır. Santyaqo məhz bu nöqtədə uduzmur; çünki o, mübarizədən imtina etmir. Burada iman anlayışı dini çərçivədən çıxaraq insani bir mənaya bürünür — insanın öz ləyaqətinə olan imanı.

Sahilə qayıdanda balıqdan yalnız sümük qalır. Kənardan baxanlar nəticəni görür, amma yolu görmür. Santyaqo isə səssizcə dincəlir və yuxusunda aslanları görür. Bu yuxu onun keçmiş gücünün yox, ruhunun hələ də diri olduğunun göstəricisidir. Əsərin sonunda Manolinin yenidən qocanın yanında olması isə Heminqueyin ən sakit, amma ən ümidli mesajıdır: insanın ruhu davam edir, əgər onu anlayan biri varsa.

“Qoca və dəniz” oxucuya bir həqiqəti təlqin edir:insan məğlub ola bilər, itirə bilər, amma ləyaqətini qoruduğu müddətcə məğlub edilmiş sayılmaz. Heminquey bu əsərlə göstərir ki, həyatın mənası nəticədə yox, insanın taleyə necə dözdüyündə gizlidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.01.2026)