Nail Zeyniyev, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Klassik ədəbiyyatın müasir oxucu, xüsusilə gənc nəsil tərəfindən "darıxdırıcı" kimi qəbul edilməsi ədəbiyyat təhsilinin ən ciddi problemlərindən biridir. Nizami, Tolstoy, Şekspir, Dostoyevski kimi nəhəng sənətkarların əsərləri niyə bu qədər çətinliklə oxunur?
İlk və ən açıq problem dil fərqidir. Klassik əsərlər öz dövrünün dili ilə yazılıb və bu dil müasir danışıq dilindən əhəmiyyətli dərəcədə fərqlənir.
Nizaminin "Xəmsə"si ərəb-fars leksikası ilə zəngindir, sintaktik strukturlar mürəkkəbdir, metaforik dil çoxqatlıdır. XII əsr Azərbaycan dilini bilməyən müasir oxucu üçün bu əsərləri orijinalda oxumaq demək olar ki, mümkün deyil. Hətta müasir dildə edilmiş izahlar və tərcümələr də oxucunu tam məna ilə tanış etmir. Rus klassikləri də oxşar problemlə üzləşir. Puşkin, Lermontov dilində arxaik sözlər, köhnə qrammatik konstruksiyalar, XIX əsrə xas ifadələr var. Müasir gənc üçün bu, əlavə əqli səy tələb edir və oxu prosesini ləngidir. Klassik ədəbiyyatın təsvir üslubu müasir oxu vərdişlərinə uyğun gəlmir. XIX əsr romanları ətraflı təbiət təsvirləri, uzun daxili monoloqlar, fəlsəfi müzakirələrlə doludur. Tolstoy-un "Müharibə və sülh" romanında onlarla səhifə yalnız təbiət mənzərəsinə həsr olunub.
Müasir oxucu isə dinamik süjet, qısa səhnələr, sürətli hadisə inkişafı gözləyir. Rəqəmsal mədəniyyət insanın qavrayış sürətini dəyişib. TikTok, Instagram Reels, Twitter - bunlar qısa, sıx, dinamik məzmun formalarıdır. Bu şəraitdə klassik romanların "yavaş" ritmi yorucu görünür. Klassik əsərlər öz dövrünün məhsuludur və o dövrün sosial münasibətlərini, adət-ənənələrini, dəyərlər sistemini əks etdirir. Müasir oxucu bu konteksti bilmədiyi üçün əsərin çox təbəqəsini qaçırır. Dostoyevski-nin "Cinayət və cəza" romanında XIX əsr Petersburg cəmiyyətinin sosial strukturu, Nizami-nin "Leyli və Məcnun"unda orta əsr sevgi anlayışı, Şekspir-in dramlarında Renessans dövrü siyasi münasibətləri bunları anlamaq üçün müəyyən tarixi və mədəni biliklər lazımdır.
Oxucu bu biliklərdən məhrum olduqda, əsərin motivasiya strukturunu, personajların davranış səbəblərini, konfliktlərin mahiyyətini tam başa düşmür. Nəticədə əsər maraqsız görünür.
Klassiklərin "darıxdırıcı" reputasiyası əksər hallarda məktəb təhsili ilə bağlıdır. Əsərləri məcburi şəkildə, test imtahanına hazırlaşmaq məqsədilə oxumaq, onları zövq əvəzinə öhdəliyə çevirir.
Ədəbiyyat dərslərində klassik əsərlərin təhlili çox vaxt formalist xarakter daşıyır. "Obrazlar sistemi", "ideya-məzmun", "kompozisiya xüsusiyyətləri" - bu terminoloji aparatı mənimsəmək gərək, amma əsərdən həzz almaq gərək deyil.
"Müəllif nə demək istəyib?" - bu sual nəsillər boyu gəncləri klassiklərdən uzaqlaşdırıb. Çünki oxucu sadəcə hekayəni izləyib, emosional reaksiya verib, amma tələb olunur ki, müəllifin "gizli məqsədini" tapıb, onu müəyyən şablona salsın. Klassik əsərlərin çoxu psixoloji cəhətdən mürəkkəbdir. Personajların daxili dünyası, motivasiya strukturları, emosional dinamikası dərindən təhlil olunur. Bu, diqqətli, yavaş oxu tələb edir.
Dostoyevski-nin qəhrəmanlarının daxili monoloqları, Prustun "İtirilmiş zamanın axtarışında" yaddaş və şüur axını texnikası, Coys-un "Uliss"ində şüur axını - bunlar insan psixologiyasının ən dərin təbəqələrini əks etdirir, amma bunu qavramaq üçün oxucu hazır olmalıdır. Müasir gənc, sürətli məlumat istehlakına öyrəşmiş, bu tip ləng, düşündürücü, psixoloji dərin mətnlərdə çətinlik çəkir.
Klassik romanların əksəriyyəti həcm etibarilə böyükdür. "Müharibə və sülh" 1200 səhifə, "Qaramazov qardaşları" 800 səhifə, "İdiot" 600 səhifə. Müasir gənc üçün bu həcmlər başlı-başına qorxuducudur.
Hal-hazırda populyar olan romanlar adətən 250-400 səhifədir. Oxucu bir-iki həftəyə bitirə bilir, nəticə görür, motivasiya saxlanır. Klassik nəhəng romanlar isә aylarla oxu tələb edir və bu, motivasiyanı azaldır.
Xarici klassikləri tərcümədə oxuyuruq və tərcümənin keyfiyyəti oxu təcrübəsinə birbaşa təsir edir. Köhnə, qeyri-peşəkar, leksik cəhətdən köhnəlmiş tərcümələr əsərin qavranılmasını çətinləşdirir.
Şekspir-in sovet dövründə edilmiş tərcümələri indiki gəncin dili ilə uyğun gəlmir. Yeni, müasir dildə, dinamik tərcümələr isə əsərə marağı artırır. Təəssüf ki, belə tərcümələr hələ kifayət qədər deyil.
Müasir ədəbiyyat və media məhsulları oxucuya rahat istehlak təcrübəsi təqdim edir. Netflix serialları sürətli süjetlə, qısa epizodlarla, dinamik hadisələrlə diqqəti saxlayır. Bestseller romanlar sadə dillə, aydın süjetlə, müasir mövzularla yazılır. Klassiklər bu fonunda çətin, yavaş, əlçatmaz görünür. Oxucu səy göstərməli, konsentrasiya etməli, düşünməlidir. Müasir istehlak mədəniyyəti isə asan, sürətli, rahat təcrübə vəd edir. Məktəbdə klassikləri funksional məqsədlə oxuyurlar - imtahan, test, attestasiya. Estetik zövq, şəxsi maraq, emosional təcrübə ikinci planda qalır. Bu, klassiklərə münasibəti pozur.
Oxucu "oxumalıyam" hissi ilə yanaşanda, əsər öhdəliyə çevrilir. Zövqlə, könüllü şəkildə oxuyanda isə eyni əsər tamam fərqli qavranılır.
Problem klassiklərdə deyil, onların təqdim edilməsi və təhsil sistemində yerləşdirilməsindədir. Yaxşı müasir tərcümələr, maraqlı şərh və təqdimat, müasir adaptasiyalar, film və tamaşa versiyaları klassikləri yenidən canlı edə bilər. Məsələn, "Romeo və Cülyetta"nın müasir film versiyası gəncləri orijinal əsərə yönəldir. Nizami haqqında keyfiyyətli sənədli film, podcast seriyası marağı artıra bilər. Klassiklərin qrafik roman formatında təqdimi də effektiv üsuldur. Klassiklər özlüyündə darıxdırıcı deyil. Onlar darıxdırıcı görünür, çünki müasir oxucuya düzgün təqdim edilmir, təhsil sistemində səhv metodlarla tədris olunur, dil və mədəni bariyerlər aradan qaldırılmır.
Klassik ədəbiyyat bəşəriyyətin mədəni irsinin zirvəsidir və hər nəsil onu yenidən kəşf etməlidir. Amma bu kəşf məcburi deyil, könüllü olmalıdır. Klassikləri sevdirmək üçün onları əlçatan, başa düşülən, emosional cəhətdən yaxın etmək lazımdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(19.01.2026)
