Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Dil insanın dünyanı anlama vasitəsidir. Adətən eşitdiyimiz sözün mənasını tapmayanda marağımız azalır. Amma musiqidə bu qayda pozulur. Bəzən sözlərini anlamadığımız bir mahnı bizi daha dərindən təsirləndirir. Bu ilk baxışda ziddiyyət kimi görünür, amma əslində bunun aydın səbəbləri var.

Musiqi sözə bağlı deyil. Onun öz sistemi var: ritm, melodiya, harmoniya, səsin yüksəlib-enməsi. İnsan beyni bu elementləri çox erkən yaşlardan qavrayır. Körpə hələ danışmağı bilmədən musiqiyə reaksiya verir. Sakit melodiya onu rahatlaşdırır, sürətli ritm isə hərəkətə gətirir. Bu göstərir ki, musiqi dili anlamaqdan əvvəl gəlir, dil isə sonradan qoşulan bir qatdır.

Azərbaycan musiqisində bunu açıq görmək olur. Muğamı dinləyən, amma sözlərini başa düşməyən biri belə onun təsirindən kənarda qalmır. Çünki burada əsas yük melodiyanın üzərindədir. Söz yalnız onu müşayiət edir. Dinləyici mənanı yox, hissi qəbul edir.

Bunun elmi tərəfi də var. Musiqi dinlənərkən beyində bir neçə sistem eyni anda işləyir. Emosiyalarla bağlı sahələr, yaddaş, hətta hərəkəti idarə edən hissələr aktivləşir. Bu proses dilin işlənməsindən asılı deyil. Yəni sözləri başa düşməsən də, musiqinin yaratdığı hisslər eyni gücdə yaşanır.

Amma məsələ təkcə biologiya ilə izah olunmur. Musiqi insanın ortaq duyğularına toxunur. Sevinc, kədər, həsrət, qorxu – bunlar bütün insanlarda var. Dil və mədəniyyət dəyişir, amma bu hisslərin əsası dəyişmir. Musiqi məhz bu ortaq nöqtəyə çatır.

Məsələn, kədərli bir melodiya eşidəndə onun hansı dildə ifa olunduğu önəmli olmur. Dinləyici öz yaşadıqlarını xatırlayır. Musiqi ona hazır bir duyğu vermir, sadəcə içində olanı üzə çıxarır. Hər kəs eyni musiqidə fərqli bir xatirə eşidir.

Ritm də burada vacib rol oynayır. İnsan bədəni ritmə həssasdır. Ürək döyüntüsü, nəfəs, addımlar — hamısı ritmikdir. Musiqi bu daxili ritmlərlə uyğunlaşanda bədən avtomatik reaksiya verir. Başın tərpənməsi, ayağın yerə vurulması şüurlu qərar deyil. Bu, bədənin musiqiyə verdiyi cavabdır.

Xalq musiqisində bu xüsusiyyət daha aydın görünür. Ritm ön plana çıxır və insanı hərəkətə gətirir. Sözləri bilməsən belə, o ritmə qoşulmaq çətin olmur. Çünki bədən artıq onu “anlayır”.

Bəzən tanımadığın dildə olan musiqi daha güclü təsir edir. Bunun səbəbi sözlərin olmamasıdır. Sözləri anlayanda insan onları təhlil etməyə başlayır: məna, məntiq, uyğunluq. Bu isə diqqəti hissdən yayındıra bilər. Tanımadığın dildə isə belə bir filtr yoxdur. Musiqi birbaşa təsir edir.

Bu xüsusiyyət musiqini digər sənətlərdən fərqləndirir. Yazılı mətn dili bilmədən anlaşıla bilməz. Musiqi isə bu məhdudiyyəti aşır. Ona görə də ən universal ifadə formalarından biri sayılır.

Azərbaycan musiqisi də bu baxımdan zəngindir. Fərqli üslubların bir araya gəlməsi onu daha geniş təsirli edir. Amma bütün bu müxtəlifliyin mərkəzində dəyişməyən bir şey var: insanın içindəki hisslər.

Sonda səbəb sadədir. İnsan musiqini anlamaq üçün dilə ehtiyac duymur. Çünki musiqi məna ilə yox, duyğu iləişləyir. Duyğular isə bütün insanlarda eyni dildə danışır.

“Ədəbiyyat və İncəsənət”

(27.03.2026)