Uşağın davranışının arxasında nə dayanır? Valideynin görməli olduğu emosional ehtiyaclar Featured

Valideyn–övlad münasibətlərində psixoloji ünsiyyət, emosional təhlükəsizlik və düzgün tərbiyə metodları

 

Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Uşağı anlamaq heç də həmişə onun dediklərini eşitməklə mümkün olmur. Bəzən uşaq danışmaq əvəzinə susur, izah etmək əvəzinə ağlayır, diqqət istədiyini söyləmək əvəzinə inadkarlıq göstərir, sevgiyə ehtiyacı olduğu halda isə valideynindən uzaqlaşır. Böyüklər çox vaxt bu davranışları tərbiyəsizlik, ərköyünlük, sözə baxmamaq və ya inadkarlıq kimi qiymətləndirirlər. Halbuki uşağın davranışı hər zaman onun daxili dünyasında baş verənlərin bir növ ifadəsidir. Uşaq hələ hisslərini böyüklər qədər aydın tanımaq, adlandırmaq və idarə etmək bacarığına malik deyil. Buna görə də bəzən öz ehtiyacını düzgün ifadə edə bilmədikdə davranışı ilə danışır.

 

Valideyn–övlad münasibətlərində diqqət yetirilməli əsas məsələlərdən biri də məhz budur: biz uşağın nə etdiyini görürük, yoxsa onu həmin davranışa gətirən səbəbi anlamağa çalışırıq?

 

Davranış problemdir, yoxsa kömək çağırışı?

Uşağın davranışını qiymətləndirərkən yalnız görünən nəticəyə əsaslanmaq düzgün yanaşma deyil. Məsələn, dərs oxumaqdan imtina edən uşaq tənbəl olmaya bilər. O, mövzunu anlamadığı üçün özünü bacarıqsız hiss edə, uğursuzluq qorxusu yaşaya və ya üzərindəki gözləntilərin ağırlığı altında qala bilər. Tez-tez ağlayan uşaq sadəcə həssas deyil, emosiyalarını tənzimləməkdə çətinlik çəkən və özünü ifadə etmək üçün dəstəyə ehtiyacı olan biri ola bilər. Aqressiv davranan uşaq isə bəzən qəzəbinin arxasında qorxu, inciklik, rədd edilmə hissi və ya özünü müdafiə etmək ehtiyacı daşıyır.

 

Bu o demək deyil ki, hər arzuolunmaz davranışa bəraət qazandırılmalıdır. Əksinə, valideyn həm davranışa sərhəd qoymalı, həm də onun səbəbini araşdırmalıdır. Çünki davranışı cəzalandırmaqla onun səbəbini aradan qaldırmaq eyni şey deyil.

Uşaq nəyisə qırdıqda, qışqırdıqda, yalan danışdıqda və ya başqasına qarşı aqressiya göstərdikdə valideynin ilk reaksiyası çox vaxt qadağa və cəza olur. Halbuki daha faydalı yanaşma əvvəlcə sakitləşmək, sonra hadisəni araşdırmaq, uşağa davranışının nəticəsini izah etmək və alternativ davranış öyrətməkdir. Məsələn, “Belə etməyə haqqın yoxdur” deməklə yanaşı, “Əsəbiləşə bilərsən, amma əsəbiləşəndə başqasını vurmaq olmaz. Gəl, nə baş verdiyini danışaq” demək uşağa həm sərhədi, həm də emosiyasını düzgün ifadə etməyin yolunu göstərir.

 

Emosional təhlükəsizlik uşağın şəxsiyyətinin formalaşmasında mühüm amildir

Uşağın sağlam inkişafı yalnız fiziki ehtiyaclarının ödənilməsi ilə məhdudlaşmır. Qidalanma, geyim, təhsil və sağlamlıq qədər sevgi, qəbul edilmə, diqqət, güvən və aidiyyət hissi də vacibdir. Uşaq bilməlidir ki, səhv etdikdə də ailəsinin bir üzvüdür, uğursuz olduqda da sevilməyə layiqdir, fikrini bildirdikdə isə alçaldılmayacaq.

Emosional təhlükəsizlik uşağın hər istədiyinin yerinə yetirilməsi demək deyil. Bu, uşağın özünü ifadə edə bildiyi, hisslərinə hörmət göstərildiyi, lakin davranışlarının da müəyyən qaydalarla tənzimləndiyi ailə mühitidir.

Ailədə daim qışqırıq, təhqir, müqayisə və hədələmə varsa, uşaq zamanla öz fikirlərini gizlətməyə, səhvlərini etiraf etməkdən çəkinməyə və problemlərini valideynindən uzaqda həll etməyə alışa bilər. Belə vəziyyətdə zahiri itaətlilik həmişə sağlam psixoloji inkişafın göstəricisi deyil. Bəzən uşaq münaqişədən qorxduğu üçün susur, bəzən də valideynin narazılığından qaçmaq üçün öz həqiqi hisslərini gizlədir.

Sağlam ailə münasibətlərində isə uşaq yalnız valideynin sözünü eşidən deyil, eyni zamanda özünü eşidilmiş hiss edən tərəf olmalıdır.

 

Uşağın hisslərini kiçiltmək onun özünə münasibətinə necə təsir edir?

Böyüklərin tez-tez işlətdiyi bəzi ifadələr uşağın emosional dünyasına düşündüyümüzdən daha çox təsir göstərə bilər: “Bunda ağlayası nə var?”, “Sən hələ uşaqsan, nə dərdin var?”, “Kişilər ağlamaz”, “Qorxmağa nə var?”, “Səndən heç nə çıxmayacaq”.

Bu cümlələr böyüklər üçün adi irad kimi səslənsə də, uşaq üçün öz hisslərinin qəbul edilmədiyi mesajına çevrilə bilər. Uşaq zamanla kədərini gizlətməyi, qorxusunu inkar etməyi, narahatlığını ifadə etməməyi öyrənə bilər.

 

Burada valideynlər üçün mühüm bir psixoloji prinsip var: hissi qəbul etmək davranışı təsdiqləmək demək deyil. Uşağın qəzəbli olmasını qəbul etmək olar, amma qəzəblə kiməsə zərər verməsinə icazə vermək olmaz. Qorxusunu anlamaq olar, lakin qorxudan qaçmağı yeganə çıxış yolu kimi möhkəmləndirmək düzgün deyil.

Məsələn, uşaq məktəbə getmək istəmədiyini deyirsə, dərhal onu danlamaq əvəzinə “Məktəbdə səni narahat edən nədir?” sualını vermək daha məqsədəuyğundur. Bəlkə dostları ilə problemi var, bəlkə müəllimin qarşısında özünü narahat hiss edir, bəlkə də dərsləri çatdırmaqda çətinlik çəkir. Səbəbi öyrənmədən verilən cəza problemi həll etməyə bilər.

 

Valideyn uşağın yerinə qərar verməməli, qərar verməyi öyrətməlidir

Tərbiyə prosesində rast gəlinən digər yanlışlıqlardan biri həddindən artıq nəzarətdir. Bəzi valideynlər övladlarını hər cür çətinlikdən qorumaq istəyərkən onların müstəqil düşünmək və seçim etmək imkanlarını məhdudlaşdırırlar. Uşağın geyimindən dostlarına, maraqlarından gələcək peşəsinə qədər hər şeyi valideyn müəyyən etdikdə onun şəxsi qərarvermə bacarığının inkişafı çətinləşə bilər.

Əlbəttə, uşağın yaşına uyğun nəzarət və istiqamətləndirmə vacibdir. Kiçik yaşlı uşağın təhlükəsizliyi ilə bağlı qərarları böyüklər verməlidir. Lakin yaş artdıqca uşağa seçim imkanı yaratmaq, qərarlarının nəticələrini anlamağa kömək etmək və məsuliyyət hissini inkişaf etdirmək lazımdır.

Məsələn, valideyn uşağın bütün problemlərini onun əvəzinə həll etməkdənsə, “Səncə, bu vəziyyətdə hansı çıxış yolu var?” sualını verə bilər. Bu sual uşağı düşünməyə, alternativləri müqayisə etməyə və öz qərarına məsuliyyətlə yanaşmağa təşviq edir.

Uşağın müstəqilliyi valideynə ehtiyac duymaması deyil. Müstəqillik valideynin dəstəyi ilə öz ayaqları üzərində dayanmağı öyrənməkdir.

 

Müqayisə tərbiyə vasitəsi deyil

“Filankəsin uşağına bax, necə oxuyur”, “Qardaşın səndən daha məsuliyyətlidir”, “Sənin yaşında mən artıq hər şeyi bacarırdım” kimi ifadələr bəzən uşağı həvəsləndirmək məqsədilə işlədilir. Lakin davamlı müqayisə uşağın özünü dəyərsiz hiss etməsinə, bacarıqlarına şübhə ilə yanaşmasına və ailə daxilində rəqabət münasibətlərinin yaranmasına səbəb ola bilər.

Hər uşağın inkişaf tempi, maraqları, temperament xüsusiyyətləri və öyrənmə tərzi fərqlidir. Birinin asanlıqla bacardığını digərinin daha gec mənimsəməsi onun zəif və ya bacarıqsız olması demək deyil.

Valideyn uşağı başqaları ilə deyil, onun əvvəlki inkişaf mərhələsi ilə müqayisə etməlidir. “Keçən ay bu tapşırıq sənə çətin gəlirdi, indi isə daha yaxşı bacarırsan” demək uşağın öz irəliləyişini görməsinə kömək edir.

Tərbiyənin məqsədi uşağı başqasına bənzətmək deyil, onun öz imkanlarını tanımasına və inkişaf etdirməsinə şərait yaratmaqdır.

 

Valideynlə övlad arasında dinləmə mədəniyyəti

Ailədə ünsiyyətin keyfiyyətini müəyyən edən əsas amillərdən biri dinləmək bacarığıdır. Dinləmək yalnız uşağın danışmasına imkan vermək deyil, onun fikrini yarımçıq kəsmədən, əvvəlcədən hökm vermədən və dərhal məsləhətə keçmədən onu anlamağa çalışmaqdır.

Bəzən uşaq valideyninə bir hadisəni danışarkən əslində həll yolu axtarmır. Sadəcə yaşadığı hissi bölüşmək və anlaşılmaq istəyir. Valideyn isə söhbətin ilk dəqiqəsində irad bildirməyə, günahkar axtarmağa və nəsihət verməyə başlayır. Nəticədə uşaq növbəti dəfə danışmaqdan çəkinir.

Gündəlik həyatın intensivliyi, iş yükü, məişət qayğıları və telefon istifadəsi valideynlərin uşaqlara ayırdığı diqqəti azalda bilər. Bu səbəbdən ailədə hər gün müəyyən vaxtın yalnız ünsiyyətə ayrılması faydalıdır. Bu vaxtda valideyn uşağı sorğu-suala tutmamalı, onu dərs nəticələri və davranışına görə qiymətləndirməməli, sadəcə gün ərzində yaşadıqlarını danışmasına şərait yaratmalıdır.

 

Uşağa verilə biləcək sadə, lakin təsirli suallar bunlardır:

- Bu gün səni ən çox nə sevindirdi?

- Səni narahat edən bir hadisə oldumu?

- Bu gün kiminləsə fikir ayrılığın yarandımı?

- Mənimlə bölüşmək istədiyin, amma deməyə çətinlik çəkdiyin nəsə varmı?

Bu sualların məqsədi uşağı danışmağa məcbur etmək deyil, onun üçün açıq ünsiyyət mühiti yaratmaqdır.

 

Valideyn öz emosiyalarını idarə etməyi də bacarmalıdır

Uşağa emosiyalarını idarə etməyi öyrətmək istəyən valideyn ilk növbədə öz davranışına nəzər salmalıdır. Çünki uşaq yalnız deyilən sözlərdən deyil, müşahidə etdiyi davranışlardan da öyrənir.

Valideyn əsəbiləşdikdə qışqırır, mübahisə zamanı təhqir edir, səhv etdikdə üzr istəmir, lakin uşaqdan daim sakitlik və hörmət tələb edirsə, burada tərbiyəvi ziddiyyət yaranır.

Valideynin səhvini etiraf etməsi onun nüfuzunu zəiflətmir. Əksinə, uşağa məsuliyyət, dürüstlük və qarşılıqlı hörmət nümunəsi göstərir. “Bir az əvvəl sənə sərt danışdım, bu düzgün deyildi. Əsəbi idim, amma bu, səni incitməyimə haqq qazandırmır” cümləsi uşağa münasibətlərdə səhvdən sonra düzəliş etməyin mümkün olduğunu öyrədir.

Bu yanaşma uşağın valideynə hörmətini azaltmır. Əksinə, hörmətin qorxuya deyil, etibara əsaslanmasına kömək edir.

 

Ailədə tətbiq edilə biləcək praktik yanaşmalar

Valideyn–övlad münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün mürəkkəb psixoloji metodlara hər zaman ehtiyac yoxdur. Əsas məsələ gündəlik davranışlarda ardıcıllıq yaratmaqdır.

1. Gündəlik fərdi ünsiyyət vaxtı yaradın. Hər gün heç olmasa 15–20 dəqiqə uşağa diqqətinizi tam ayırın. Bu zaman telefon və digər diqqətyayındırıcı vasitələrdən uzaq olun.

2. Davranışın səbəbini araşdırın. Uşaq qaydanı pozduqda yalnız “Niyə belə etdin?” deməyin. “O anda nə hiss edirdin?”, “Səni buna nə vadar etdi?” suallarından istifadə edin.

3. Hissləri adlandırmağa kömək edin. “Sən indi məyus olmusan”, “Görünür, bu hadisə səni incitdi” kimi ifadələr uşağın öz emosiyalarını tanımasına yardım edir.

4. Qaydaları aydın və ardıcıl müəyyənləşdirin. Uşaq nəyin icazəli, nəyin yolverilməz olduğunu bilməlidir. Qaydalar valideynin əhvalından asılı olaraq dəyişməməlidir.

5. Tənqid əvəzinə davranışı izah edin. “Sən məsuliyyətsizsən” demək əvəzinə “Tapşırığını vaxtında yerinə yetirmədin, indi bunun nəticəsini birlikdə həll edək” demək daha konstruktivdir.

6. Sevgini uğurla şərtləndirməyin. Uşaq anlamalıdır ki, yaxşı qiymət aldığına, yarış qazandığına və ya valideynin istəyini yerinə yetirdiyinə görə deyil, övlad olduğu üçün sevilir.

7. Müstəqil qərar verməsinə imkan yaradın. Yaşına uyğun seçimlər təqdim edin, səhvlərindən öyrənməsinə şərait yaradın.

8. Lazım gəldikdə peşəkar dəstəyə müraciət edin. Uşağın uzun müddət davam edən davranış və emosional çətinlikləri, məktəbə getməkdən ciddi imtina etməsi, sosial təcridi, yuxu və qidalanma dəyişiklikləri müşahidə olunarsa, uşaq psixoloquna və ya müvafiq mütəxəssisə müraciət etmək məqsədəuyğundur.

 

Uşağı dəyişdirməzdən əvvəl onu anlamağa çalışaq

Valideynlik yalnız övladın böyüməsinə nəzarət etmək, onun ehtiyaclarını ödəmək və gələcəyini planlaşdırmaq deyil. Valideynlik həm də uşağın daxili dünyasına hörmət etməyi, onun şəxsiyyət kimi formalaşmasına şərait yaratmağı və zamanla müstəqil həyata hazırlanmasını nəzərdə tutur.

Bəzən uşağın bizdən istədiyi şey yeni oyuncaq, bahalı geyim və ya hər hansı maddi imkan deyil. O, sadəcə danışarkən sözünün kəsilməməsini, səhv etdikdə alçaldılmamağı, qorxduqda ələ salınmamağı, uğursuz olduqda başqaları ilə müqayisə edilməməyi istəyir.

Unutmamalıyıq ki, uşaqlıq dövründə qurulan münasibət modelləri insanın gələcək ünsiyyətinə, özünə münasibətinə və emosional davranışlarına təsir göstərə bilər. Bu səbəbdən ailədə sevgi qədər sərhəd, sərbəstlik qədər məsuliyyət, qayğı qədər də hörmət olmalıdır.

Uşağın hər davranışını düzgün hesab etmək lazım deyil, lakin hər davranışının arxasında dayanan səbəbi anlamağa çalışmaq lazımdır. Çünki tərbiyə yalnız uşağa necə davranmalı olduğunu öyrətmək deyil, onun niyə belə davrandığını anlamaq və daha sağlam davranış formalarını mənimsəməsinə kömək etməkdir.

Bəlkə də valideynlikdə özümüzə verməli olduğumuz ən vacib sual budur: Övladımız bizim istədiyimiz kimi davranmağı öyrənir, yoxsa özünü tanımağı, hisslərini ifadə etməyi, başqalarına hörmət göstərməyi və müstəqil düşünməyi?

Bu iki istiqamət arasındakı fərq gələcəkdə yalnız bir uşağın deyil, bütöv bir insanın şəxsiyyətinin formalaşmasına təsir edir.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.11.2026)

Sayt Azərbaycan Respublikası Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən 2024-cü ildə “Qeyri-hökumət təşkilatları üçün qrant müsabiqəsi” çərçivəsində Azərbaycan Ədəbiyyat Fondunun həyata keçirdiyi “Yeniyetmə və gənclərdə mütaliə mədəniyyətinin formalaşdırılması” layihəsinin tərəfdaşı olaraq yenilənmiş, yeni bölmələr əlavə ediımiş, layihənin təbliği üzrə funksional fəaliyyət aparılmışdır.