İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

İnsan şəxsiyyəti və xarakteri mürəkkəb, çoxşaxəli sosial-bioloji fenomendir. Bəs onu olduğu kimi formalaşdıran nədir – daxili təbiəti, yoxsa yaşadığı mühit və gördüyü iş? Elmi araşdırmalar göstərir ki, xarakter yalnız genetik mirasla məhdudlaşmır; o, insanın gündəlik həyat tərzinin, məşğul olduğu peşənin və təbii-coğrafi şəraitin birbaşa təsiri altında dinamik şəkildə dəyişir və formalaşır.

İnsanın yaşadığı coğrafi mühit onun həyat ritmini, düşüncə tərzini və emosional dünyasını əhəmiyyətli dərəcədə müəyyənləşdirir. İqlim, relyef (dağlıq, düzənlik, dənizkənarı), bitki örtüyü və təbii resurslar insanların gündəlik sağ qalma strategiyalarına və nəticədə xarakterlərinə təsir göstərir. İqlim yalnız bədən quruluşunu deyil, həm də ruhun xüsusiyyətlərini, temperamentin çalarlarını müəyyən edən güclü amillərdən biridir. Haqlı söyləmişlər ki, “torpağın rəngi bitkiyə keçdiyi kimi, doğulduğun yerin havası və suyu da xarakterinə hopar”.

Araşdırmalar göstərir ki, dağlıq bölgələrdə yaşayan insanlar adətən daha sərt, dözümlü, qürurlu və iradəli olurlar. Təbiətin əlverişsiz şərtləri (sərt qışlar, dik yamaclar, məhdud resurslar) insanlarda bir-birinə arxalanmaq, kollektivçilik, qonaqpərvərlik və fiziki dözümlülük keyfiyyətlərini daha da gücləndirir. Eyni zamanda, bu mühitdə yaşayan insanlarda müstəqillik və təmkinlilik üstünlük təşkil edir.

Geniş düzənliklərdə və ya məhsuldar çay vadilərində yaşayan əhali daha sakit, səbirli, mütəşəkkil və əkinçilik mədəniyyətinə bağlı olur. Torpağın məhsuldarlığı onlarda gələcəyə inam, sabitlik arzusu və planlı həyat tərzi formalaşdırır.

Okean və dəniz kənarında yaşayan, balıqçılıq və dəniz ticarəti ilə məşğul olan xalqlar açıq fikirli, riskə meyilli, səyyah ruhlu və yeniliklərə açıq olurlar. Dəniz təbiətinin dəyişkənliyi onlarda gözlənilməz vəziyyətlərə tez uyğunlaşmaq bacarığı yaradır.

İnsan şəxsiyyətinin və xarakterinin formalaşmasında onun məşğul olduğu peşə və sənətin də böyük rolu vardır. İnsan ömrünün əhəmiyyətli bir hissəsini iş yerində keçirir. Seçilən peşə sadəcə gəlir mənbəyi deyil, həm də insanın düşüncə tərzini, ünsiyyət üslubunu və hətta qavrayış bucağını dəyişdirən əsas sosiallaşma institutudur. Təsadüfi deməmişlər ki, "İnsan peşəsini sadəcə dolanmaq üçün seçmir; o, həm də kim olacağını və xarakterini necə yonacağını seçir. Çünki sən işini bəzəyərkən, işin də səni bir insan kimi formalaşdırır."

          Məsələn, maliyyəçi, həkim və mühəndislik bu peşə ilə məşğul olanlarda yüksək diqqət, məsuliyyət, analitik düşüncə və emosional sabitlik tələb edir. Həyatı və ya böyük sistemləri idarə edən belə mütəxəssislərdə zamanla həddindən artıq qərarvericilik, ehtiyatlılıq, detallara qarşı həssaslıq və bəzən də sərtlik xarakterik cizgi kimi üzə çıxır.

Və yaxud yaradıcılıq (rəssamlar, yazıçılar, musiqiçilər və s.) sahəsində çalışan insanlar daxili aləmlərinə daha çox qapıla, emosional cəhətdən həssas və azadlıqsevər ola bilərlər. Onların xarakterində standartlara qarşı üsyan, qeyri-adi baxış bucağı və empatiya qabiliyyəti güclü inkişaf edir.

Müəllimlər, psixoloqlar, sosial işçilər – insanlarla birbaşa ünsiyyətdə olan peşə sahibləri yüksək səviyyədə səbir, dözüm, empatiya və dinləmə bacarığı qazanırlar. Onlar başqalarının emosiyalarını idarə etməyə alışdıqları üçün gündəlik həyatda da daha anlayışlı və diplomatik olurlar.

Fiziki gücə və əməyə əsaslanan peşələr (fəhlə, kəndli, inşaatçı və s.) isə insanlarda sadəlik, birbaşa danışıq tərzi, praktiki zəka və zəhmətkeşlik xüsusiyyətlərini gücləndirir. Bu peşə sahibləri tez-tez abstrakt nəzəriyyələrdənsə, konkret nəticələrə və əməli işlərə üstünlük verirlər.

İnsanın xarakteri heç vaxt təcrid olunmuş şəkildə formalaşmır. Təbii şərait və peşə bir-biri ilə sıx bağlıdır. Məsələn, kəskin kontinental iqlimə malik bölgədə maldarlıqla məşğul olan çoban ilə mülayim iqlimdə bu işlə məşğul olan şəxsin psixoloji portreti tamamilə fərqlidir.

Təbiət insana təməl psixoloji çərçivə (təmkin, dözümlülük və ya hərəkətlilik) verirsə, peşə həmin çərçivənin üzərinə konkret davranış modelləri, peşəkar vərdişlər və sosial dəyərlər əlavə edir. Uzunmüddətli peşəkar fəaliyyət insanın ətraf mühiti algılama tərzini deformasiya edə və ya zənginləşdirə bilər (məsələn, peşə deformasiyası psixologiyada geniş öyrənilən mövzulardan biridir).

Nəticə etibarilə, insan xarakteri təbii mühitin yaratdığı imkanlar çərçivəsində, seçilən peşənin və əmək fəaliyyətinin təsiri ilə ömürboyu formalaşan və təkmilləşən bir prosesdir.

Bir sözlə, yaşadığımız torpağın havası, relyefi və yerinə yetirdiyimiz gündəlik peşə borcumuz bizim kim olduğumuzu, dünyaya hansı pəncərədən baxdığımızı və digər insanlarla necə ünsiyyət qurduğumuzu müəyyən edən ən güclü amillərdəndir. Bu faktorları dərk etmək həm fərdi özünüdərketmə, həm də cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşmanın gücləndirilməsi baxımından müstəsna əhəmiyyət daşıyır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(02.11.2026)