Rəqsanə Babayeva,
”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsan özünü bir gündə itirmir. Bunun üçün böyük bir faciə, sarsıdıcı bir ayrılıq, ağır bir məğlubiyyət də lazım deyil. Bəzən insan özündən hər gün bir az vaz keçir; kiminsə xətrinə dəyməmək üçün demədiyi bir həqiqətdə, qəbul edilmək naminə dəyişdirdiyi bir fikirdə, sevilmək ümidi ilə gizlətdiyi bir hissdə, başqaları narahat olmasın deyə udduğu bir etirazda... Sonra bir gün güzgünün qarşısında dayanır və üzünü tanıdığı halda, içindəki insanı tanımadığını anlayır. Ən qəribəsi də budur: ətrafındakıların hamısı onun kim olduğunu bildiklərini düşünür, yalnız özü bunu izah edə bilmir.
Bəlkə də insanın ən böyük faciəsi bədbəxt olması deyil, bədbəxtliyinə belə başqalarının gözündən baxmağa başlamasıdır. Artıq nə hiss etdiyini deyil, hiss etdiklərinin necə görünəcəyini düşünür. Nə istədiyini deyil, istədiyinin kimlərisə narahat edib-etməyəcəyini hesablayır. Hətta susanda belə öz sükutunun başqaları tərəfindən necə yozulacağını düşünür. Beləcə, həyat yaşanan bir həqiqət olmaqdan çıxır, idarə edilən bir görüntüyə çevrilir. İnsan öz ömrünün içində yaşamaq əvəzinə, başqalarının yaddaşında necə qalacağını qurmağa başlayır.
Bizə uşaqlıqdan yaxşı insan olmağı öyrədirlər. Böyüklərə hörmət etməyi, insanları incitməməyi, səbirli olmağı, güzəştə getməyi, çətinliklərə dözməyi deyirlər. Bunların hamısında həyatın mühüm həqiqətləri var. Ancaq çox vaxt bir şeyi deməyi unudurlar: yaxşı insan olmaq özünə qarşı ədalətsiz olmaq demək deyil. Başqasını incitməmək naminə özünü davamlı incitmək, münasibətləri qorumaq üçün şəxsiyyətindən vaz keçmək, ailəni, dostluğu, sevgini itirməmək üçün öz həqiqətini boğmaq fəzilət kimi təqdim edildikdə, insan yaxşılıqla özünü inkar etmək arasındakı sərhədi itirir. O sərhəd itəndən sonra isə hamıya çatan mərhəmət insanın özünə çatmır.
Ən təhlükəli dəyişikliklər insanın özündə hiss etmədiyi dəyişikliklərdir. Əvvəlcə bir dəfə susursan, sonra susmaq vərdişə çevrilir. Əvvəlcə bir nəfəri itirməmək üçün fikrini gizlədirsən, sonra fikirlərini açıq deməkdən çəkinirsən. Əvvəlcə kiminsə sevgisini qorumaq üçün özünü bir qədər dəyişirsən, sonra hansı hissənin sənə, hansı hissənin başqalarına aid olduğunu ayırd edə bilmirsən. Bir vaxtlar səni incidən davranışlara etiraz edirdin, indi onları izah etməyə çalışırsan. Sənə verilən dəyərsizlik hissini qarşı tərəfin yorğunluğu ilə, laqeydliyini çətinlikləri ilə, haqsızlığını keçmiş yaraları ilə əsaslandırırsan. Başqalarını anlamaq qabiliyyətin artır, amma özünü qorumaq qabiliyyətin azalır.
Və bir gün görürsən ki, sən hamının səbəblərini bilirsən, yalnız öz ağrının səbəbini danışmağa utanırsan.
Bəlkə də buna görə bəzi insanlar yaşlandıqca deyil, çox şeyə dözdükcə yorulurlar. Onların yorğunluğu yuxusuzluqdan, işdən, gündəlik qayğılardan ibarət deyil. Bu, uzun müddət özünə şahidlik edə bilməməyin yorğunluğudur. Hər dəfə haqlı olduğu halda susan, hər dəfə incindiyi halda anlayış göstərən, hər dəfə köməyə ehtiyacı olduğu halda “mən yaxşıyam” deyən insanın daxilində səssiz bir məsafə yaranır. O məsafə insanla dünya arasında deyil, insanla özü arasındadır. Kənardan hər şey qaydasında görünür. İşə gedir, insanlarla danışır, gülür, məsuliyyətlərini yerinə yetirir, bəzən başqalarının problemlərini də həll edir. Amma gecə hər şey sakitləşəndə içində izah edə bilmədiyi bir boşluq oyanır. Çünki gün ərzində hamı ilə əlaqə saxlayıb, özünə çatmağa vaxt tapmayıb.
Müasir insanın qəribə bir paradoksu var: heç vaxt olmadığı qədər ünsiyyətdədir, amma bəzən heç vaxt olmadığı qədər təkdir. Telefonunda yüzlərlə insanın adı, ekranında saysız-hesabsız həyat, mesajlarında gündəlik söhbətlər var. O, başqalarının nə yediyini, haraya getdiyini, kimlə görüşdüyünü, nəyə sevindiyini bilir. Hətta heç vaxt üz-üzə gəlmədiyi insanların həyatına belə münasibət bildirir. Amma öz daxilində baş verənləri anlamağa gələndə sözləri tükənir. Çünki məlumat çoxluğu insanı mütləq şəkildə özünüdərkə aparmır. Bəzən insan başqalarının həyatını izləməklə öz həyatından uzaqlaşır. Özünü başqaları ilə müqayisə etdikcə nə istədiyini deyil, nəyə sahib olmadığını görür. Başqasının xoşbəxtliyinə baxıb öz həyatını yarımçıq hesab edir, başqasının uğurunu görüb öz yolunu uğursuzluq kimi qiymətləndirir. Halbuki heç kimin həyatı bütöv şəkildə görünmür. Biz insanların nəticələrini izləyir, onların görünməyən mübarizələrini isə çox vaxt təsəvvür belə etmirik.
Bəs insan nə vaxtdan öz həyatının şahidi olmaqdan çıxıb, özünü başqalarının gözü ilə qiymətləndirən hakimə çevrildi?
Bəlkə də cavab qəbul edilmək ehtiyacımızda gizlənir. İnsan sosial varlıqdır. Sevilmək, aid olmaq, anlaşılmaq istəyirik. Bu ehtiyac zəiflik deyil; insan təbiətinin ən dərin qatlarından biridir. Ancaq qəbul edilmək arzusu həyatımızın əsas meyarına çevrildikdə, seçimlərimizi daxili dəyərlərimiz deyil, başqalarının reaksiyası müəyyən etməyə başlayır. Artıq bir işi sevdiyimiz üçün etmirik, bəyəniləcəyimiz üçün edirik. Bir münasibətdə xoşbəxt olduğumuz üçün qalmırıq, ayrıldıqda nə deyəcəklərindən qorxduğumuz üçün qalırıq. Bəzən hətta öz uğurumuzu belə özümüz üçün deyil, vaxtilə bizə inanmayanlara nəyisə sübut etmək üçün istəyirik. Beləcə, həyatımızın istiqamətini müəyyənləşdirən insanlar yanımızda olmasalar belə, qərarlarımızın içində yaşamağa davam edirlər.
İnsan başqalarına nəyisə sübut etmək üçün yaşadıqda, zahirən qalib gələ bilər. Uğur qazana, hörmət görə, hətta vaxtilə onu kiçik hesab edənlərin heyranlığını da qazana bilər. Amma bir sual qalır: bütün bunlar bitəndən sonra o, həqiqətən öz istədiyi yerdədirmi? Yoxsa illərini başqalarının ona verdiyi qiyməti dəyişdirməyə sərf edib, öz həyatını yaşamağı təxirə salıb? Bəzən ən böyük uğur hesab etdiyimiz şey, əslində, vaxtilə bizi incidən bir insanın qarşısında məğlub görünməmək istəyidir. Bəzən ən böyük inadımız öz arzumuz deyil, kiminsə yanıldığını sübut etmək ehtiyacıdır. Və bəzən bir gün əldə etdiyimiz hər şeyə baxıb özümüzdən soruşuruq: “Mən bunu həqiqətən istəyirdim, yoxsa sadəcə bacara bildiyimi göstərmək istəyirdim?”
Bu sualın cavabı həmişə xoş olmur. Çünki insanın özünə söylədiyi yalanlar çox vaxt onu qorumaq üçün yaranır. Biz bəzən istəmədiyimiz münasibətdə qalmağımızı sədaqət adlandırırıq, qorxduğumuz üçün dəyişməməyimizi səbir, özümüzü müdafiə edə bilməməyimizi anlayış, tükəndiyimiz halda davam etməyimizi güc hesab edirik. Çünki həqiqəti qəbul etmək bəzən sadəcə bir fikri dəyişdirmək deyil, illərlə qurduğumuz mənanı dağıtmaqdır. Əgər sədaqət dediyimiz şey bizi məhv edirsə, əgər səbir bizi özümüzə yadlaşdırırsa, əgər güclü görünmək üçün hər gün içimizdəki zəifliyi cəzalandırırıqsa, onda bəlkə də həmin anlayışları yenidən nəzərdən keçirməyin vaxtıdır.
İnsan hər dözdüyü şeyə görə güclü olmur. Bəzən dözmək gücdür, bəzən isə insanın başqa çıxış yolu görməməsinin nəticəsidir. Bəzən bağışlamaq azadlıqdır, bəzən isə yenidən tək qalmaq qorxusudur. Bəzən susmaq müdriklikdir, bəzən isə öz haqqını müdafiə etməkdən imtina etmək. Həyatın çətinliyi ondadır ki, bu davranışların heç biri hər şəraitdə eyni məna daşımır. Onları müəyyən edən yalnız zahiri hərəkət deyil, həmin hərəkətin arxasında dayanan niyyətdir. İnsan özünə qarşı dürüst olmadıqda isə qorxularını mənəvi üstünlük, məcburiyyətlərini seçim, yaralarını xarakter kimi təqdim edə bilir.
Bəlkə də insanın özünü tanıması məhz burada başlayır: özünə verdiyi adların arxasına baxanda. Mən səbirliyəm, yoxsa etiraz etməkdən qorxuram? Mən sədaqətliyəm, yoxsa tək qalmağa dözə bilmirəm? Mən bağışlamışam, yoxsa yaşananları unutmağa məcburam? Mən sakitəm, yoxsa danışsam hər şeyin dəyişəcəyindən qorxuram? Mən həqiqətən xoşbəxtəm, yoxsa ətrafımdakı insanları narahat etməmək üçün xoşbəxt görünməyi öyrənmişəm?
Bu sualların hər biri insanı bir az narahat edir. Çünki özünü tanımaq həmişə özünü bəyənmək demək deyil. Bəzən özündə görmək istəmədiyin qorxaqlığı, başqasını itirməmək üçün etdiyin güzəştləri, haqlı çıxmaq naminə uzatdığın mübahisələri, sevilmək naminə qəbul etdiyin dəyərsizlikləri etiraf etməlisən. Özünə qarşı dürüstlük insanın özünü ittiham etməsi deyil. Əksinə, özünü ittiham etmədən həqiqəti görə bilməsidir. İnsan keçmişdəki seçimlərini anlayanda onların hamısını doğru hesab etməyə məcbur deyil; amma onları yalnız özünü cəzalandırmaq üçün xatırlamağa da ehtiyacı yoxdur. O vaxtkı insan bəlkə də bugünkü qədər bilmirdi, bəlkə daha çox qorxurdu, bəlkə sevilmək üçün başqa yol tanımırdı. Özünü anlamaq keçmişə bəraət qazandırmaq deyil, keçmişin gələcəyini idarə etməsinə son qoymaqdır.
Ancaq insan özünü itirdiyini necə anlayır? Bunun üçün mütləq böyük bir böhran yaşamalıdırmı? Xeyr. Bəzən bu, çox kiçik anlarda üzə çıxır. Kimsə səndən nə istədiyini soruşur, sən isə dərhal başqalarının nə gözlədiyini düşünürsən. Bir qərar verməlisən, amma öz arzundan əvvəl hamının münasibətini hesablayırsan. Səni incidən bir söz eşidirsən və öz ağrını hiss etmək əvəzinə, həmin insanın niyə belə danışdığını izah etməyə başlayırsan. Uzun müddətdir etmək istədiyin bir şey var, amma onu təxirə salırsan, çünki kimsə səni anlamayacaq. Sonra bütün bunları adi həyatın bir hissəsi hesab edirsən. Özündən uzaqlaşmaq həmişə qapının çırpılması ilə baş vermir; bəzən insan özündən sakitcə ayrılır və heç kim bu ayrılığın şahidi olmur.
Ən ağrılı tərəfi budur ki, insanın özündən uzaqlaşması çox vaxt başqalarının rahatlığı ilə müşayiət olunur. Sən daha az etiraz etdikcə münasibətlər sakitləşir. Daha çox güzəştə getdikcə səni “anlayışlı” adlandırırlar. Öz ehtiyaclarını geri plana keçirdikcə səndən daha çox şey gözləməyə başlayırlar. Bir gün sərhəd qoymaq istəyəndə isə sanki dəyişən sən olursan. Halbuki sən dəyişməmisən; sadəcə əvvəllər gizlətdiyin həqiqəti üzə çıxarmısan. İnsanların sənin haqqında formalaşdırdığı fikir bəzən sənin kim olduğuna deyil, onların yanında hansı rolu oynadığına əsaslanır. Sən həmişə kömək edən insan olmusansa, bir dəfə kömək istəməyin təəccüb doğurur. Həmişə susmusan, bir dəfə danışanda səni aqressiv hesab edirlər. Həmişə güzəştə getmisən, bir dəfə “yox” deyəndə səni eqoist adlandırırlar.
Buna görə insanın özünə qayıdışı hər kəs tərəfindən alqışlanmaya bilər. Çünki sən özünü dəyişəndə yalnız öz daxilindəki tarazlığı deyil, başqalarının sənə münasibətindəki alışılmış qaydaları da dəyişdirirsən. Amma bu o demək deyil ki, insan hər münasibətdə mübarizə aparmalı, hər kəsə özünü sübut etməli, hər anlaşılmazlığı münaqişəyə çevirməlidir. Özün olmaq başqalarını incitmək azadlığı deyil. Sərhəd qoymaq qəddarlıq, fikrini bildirmək hörmətsizlik, fərqli seçim etmək nankorluq demək deyil. İnsan həm mərhəmətli, həm də qətiyyətli ola bilər. Həm başqasını anlaya, həm də onun davranışını qəbul etməyə bilər. Həm sevə, həm də özünü qorumaq üçün məsafə saxlaya bilər. Yetkinlik bu ziddiyyətlərdən birini seçməkdə deyil, onların arasında öz həqiqətini itirmədən yaşamağı öyrənməkdədir.
Bəlkə də bizə ən çox lazım olan cəsarət dünyaya qarşı çıxmaq deyil, başqalarının gözündə pis görünmək ehtimalına dözməkdir. Hər kəsin bizi anlamayacağını qəbul etmək, hər kəsin həyatımızdakı qərarları bəyənməyəcəyini bilmək, özümüzü izah etdikdən sonra belə anlaşılmaya biləcəyimizi görmək. Çünki insan nə qədər doğru danışsa da, onu dinləyən hər kəs həqiqəti eşitməyə hazır olmur. Bəziləri sənin sözlərində öz səhvlərini görür, bəziləri öz qorxularını, bəziləri isə dəyişməsini istəmədiyi münasibətləri. Bu səbəbdən insan bütün ömrünü özünü izah etməyə sərf edə bilməz. Bəzən danışmaq lazımdır, bəzən susmaq, bəzən də həqiqəti dedikdən sonra onun qəbul olunması üçün yalvarmamaq.
İnsanın özünə qayıtması böyük və təntənəli hadisə olmaya bilər. Bəlkə də bu, illərdir istəmədiyi bir şeyə ilk dəfə sakitcə “yox” deməsidir. Bəlkə, içindəki ağrını kiçiltmədən “mən incimişəm” söyləməsidir. Bəlkə, başqalarının uğuruna baxıb öz həyatını dəyərsiz hesab etməyi dayandırmasıdır. Bəlkə də heç kimə sübut etməyə ehtiyac duymadan, ürəyindən keçən bir işi görməyə başlamasıdır. İnsan özünə qayıdanda bütün problemləri həll olunmur, bütün münasibətlər düzəlmir, keçmişdəki itkilər geri dönmür. Sadəcə bir şey dəyişir: o, həyatında baş verənlərin içində özünü də görməyə başlayır. Öz ehtiyaclarını başqalarının ehtiyaclarından aşağıda yerləşdirmir, amma onları dünyanın yeganə həqiqəti də hesab etmir. Özünü nə qurban, nə də qəhrəman elan etmədən, yaşadıqlarına və seçimlərinə məsuliyyətlə baxır.
Bəlkə də azadlıq elə budur: istədiyin hər şeyi edə bilmək deyil, etdiyin seçimlərin hansı hissəsinin həqiqətən sənə aid olduğunu bilmək. İnsan başqalarının gözləntilərindən tamamilə kənarda yaşaya bilməz. Biz bir-birimizə bağlıyıq, seçimlərimiz başqalarına təsir edir, münasibətlər məsuliyyət tələb edir. Ancaq bağlı olmaq özündən imtina etmək deyil. Sevgi insanın şəxsiyyətini yox etməməlidir; əksinə, onun özünü daha sərbəst ifadə edə bildiyi bir məkan yaratmalıdır. Dostluq insanın hər fikrini təsdiqləmək deyil, fərqli düşündükdə də onu dinləyə bilməkdir. Ailə bağları insanın bütün ömrü boyu eyni rolda qalmasını tələb etməməlidir. İnsan dəyişə, böyüyə, fikrini yenidən nəzərdən keçirə, əvvəllər qəbul etdiyi şeyləri artıq qəbul etməyə bilər. Dəyişmək xəyanət deyil. Bəzən dəyişməmək insanın özünə etdiyi ən böyük haqsızlıqdır.
Və bir gün insan anlayır ki, hamının gözündə doğru insan olmaq mümkün deyil. Kiminsə hekayəsində qəhrəman, kiminsə xatirəsində günahkar, kiminsə həyatında təsadüf, kiminsə yaddaşında isə unudulmuş bir ad olacaqsan. Sən nə qədər yaxşı niyyətlə yaşasan da, hər kəs sənin niyyətini görə bilməyəcək. Nə qədər səmimi danışsan da, hər kəs sənin sözlərini eyni cür anlamayacaq. Bu, insanın dəyərsizliyini deyil, həyatın mürəkkəbliyini göstərir. Biz başqalarının yaddaşına tam nəzarət edə bilmərik. Amma özümüz haqqında hansı həqiqətlə yaşadığımıza, hansı səhvlərimizi düzəltməyə çalışdığımıza, hansı dəyərlərimizi qoruduğumuza müəyyən qədər təsir edə bilərik.
Buna görə bəlkə də bir gün özümüzdən soruşmalıyıq: əgər heç kim məni mühakimə etməsəydi, mən necə yaşayardım? Əgər heç kim məndən razı qalmağa məcbur olmasaydı, hansı qərarı verərdim? Əgər heç kimə güclü olduğumu sübut etməli olmasaydım, nəyin qarşısında dayanıb dincələrdim? Əgər sevilmək üçün özümü dəyişməli olmasaydım, hansı tərəflərimi gizlətməyi dayandırardım? Bu sualların cavabı bizi dərhal başqa insana çevirməyəcək. Ancaq bəlkə də çoxdan bağladığımız bir qapının yerini göstərəcək.
Çünki insanın özünə qayıtması üçün bəzən yeni bir həyat qurması yox, öz həyatında uzun müddətdir eşitmədiyi səsi yenidən eşitməsi lazımdır. O səs başqalarının fikirlərindən, qorxularından, gözləntilərindən daha sakit ola bilər. Bəlkə illərdir susduğu üçün əvvəlcə onu eşitmək də çətin olacaq. Amma bir dəfə eşidəndən sonra insan özünə başqa cür baxmağa başlayacaq. Artıq hər kəsin onu anlamasını gözləmədən danışacaq, hər kəsin onu bəyənməsini gözləmədən seçim edəcək, hər itkinin qarşısında özünü günahlandırmayacaq. Hər şeyə nail olmayacaq, hər kəsi yanında saxlaya bilməyəcək, hər suala cavab tapmayacaq. Sadəcə öz həyatında iştirak etməyə başlayacaq.
Və bəlkə də insanın bütün ömrü boyu axtardığı şey elə budur: hamının tanıdığı insan olmaqdan yorulub, bir dəfə də olsun özünün tanıdığı insana çevrilmək.
Çünki bir gün hamı səni necə tanıdığını danışacaq. Kimi yaxşılığından, kimi səhvlərindən, kimi sədaqətindən, kimi susqunluğundan söz açacaq. Hər kəs sənin haqqında öz gördüyü qədərini deyəcək. Amma bütün bu səslərin arasında bir sual qalacaq və ona heç kim sənin əvəzinə cavab verə bilməyəcək:
Sən bütün ömrün boyu başqalarının gözündə kim olduğunu sübut etməyə çalışdın. Bəs öz gözündə kim ola bildin?
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.10.2026)
