İmran Verdiyev,
Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.
“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi
Hər xalqın elə mənəvi dəyərləri var ki, onların mahiyyətini anlamaq üçün tarixin dərinliklərinə baş vurmağa, qalın kitabları vərəqləməyə ehtiyac yoxdur. Bəzən bir tikə çörək, bir çimdik duz, bir qonağa uzadılan əl xalqın minilliklər boyu formalaşmış dünyagörüşünü, əxlaq ölçülərini və insanlıq anlayışını ifadə etməyə kifayət edir. Türk mədəniyyətində duz-çörək haqqı məhz belə mənəvi sərvətlərdəndir. Bu anlayışın köklərində qonaqpərvərlik, sədaqət, vəfa, minnətdarlıq və insanın öz vicdanı qarşısında məsuliyyəti dayanır.
Azərbaycan xalqının dilində yaşayan «duz-çörək kəsmək», «duz-çörək haqqını tapdalamaq», «onun duz-çörəyini yemişəm» kimi ifadələr təsadüfən yaranmayıb. Bu sözlərin arxasında xalqın əsrlər boyu yaşatdığı mənəvi təcrübə, insan münasibətlərinə verdiyi qiymət dayanır. Duz-çörək kəsmək yalnız bir süfrə arxasında oturmaq deyil, insanlar arasında etibar və yaxınlıq yaratmaqdır. Kiminsə çörəyini yemək, onun süfrəsində əyləşmək, qonaqpərvərliyindən bəhrələnmək xalq düşüncəsində müəyyən mənəvi bağlılıq yaradır. Bu bağlılıq insandan yaxşılığı unutmamağı, etibarı qorumağı, dar gündə ona əl uzadanı çətin gündə tək qoymamağı tələb edir.
Çörək insan həyatının ən qədim və zəruri nemətlərindən biridir. Əkinçi torpağı şumlayır, toxum səpir, aylarla zəhmət çəkir ki, süfrəyə bir parça çörək gəlsin. Taxılın sünbülə çevrilməsi, biçilməsi, döyülməsi, un üyüdülməsi, xəmir yoğrulması və təndirdə çörək bişirilməsi insan əməyinin uzun yoludur. Azərbaycan kəndində təndir başında çörək yapmış ana, səhər tezdən tarlaya çıxan ata, ailəsinin ruzisi üçün zəhmət çəkən əkinçi bu böyük həyat həqiqətinin canlı obrazlarıdır. Çörəyə hörmət də məhz bu zəhmətin dərkindən başlayır. Onu yerə atmaq, tapdalamaq, israf etmək ənənəvi əxlaqımızda bəyənilməyən davranışlardandır. Çünki çörək yalnız qida deyil, halal zəhmətin, ruzinin, bərəkətin və ailə ocağının rəmzidir.
Duz da tarixən insanların həyatında mühüm yer tutub. Qidanın hazırlanmasında və saxlanılmasında əhəmiyyətli olan bu nemət müxtəlif xalqların mədəniyyətində simvolik məna qazanıb. Türk dünyasında duzla çörəyin birlikdə xatırlanması isə onların sadəcə qida məhsulu deyil, mənəvi münasibətlərin ifadəsi kimi də qəbul edildiyini göstərir. Duz yeməyə dad verdiyi kimi, duz-çörək haqqı da insan münasibətlərinə mənəvi məna verir. Burada əsas məsələ süfrənin zənginliyi yox, paylaşmağın səmimiyyətidir. Varlı bir evin bol süfrəsi ilə müqayisədə kasıb bir ailənin qonağına bölüb verdiyi bir tikə çörək bəzən daha böyük insanlıq nümunəsi ola bilər. Çünki yaxşılığın qiymətini nemətin bolluğu deyil, onu təqdim edən ürəyin genişliyi müəyyənləşdirir.
Azərbaycan xalqının qonaqpərvərlik ənənələrində bu həqiqəti aydın görmək mümkündür. Kənd evinin qapısını döyən yolçunun içəri dəvət olunması, süfrəyə buyur edilməsi, qabağına çörək və duz qoyulması, hal-əhval tutulması adi məişət hadisəsi deyil, mənəvi münasibətin ifadəsidir. Evdə nə varsa, qonaqla bölüşülür. Bəzən bir təndir çörəyi, bir parça pendir, bir stəkan çay qonağa göstərilən ehtiramın bütün mahiyyətini ifadə edir. Xüsusilə kənd yerlərində qonağı əliboş yola salmamaq, ehtiyacı olanı yedizdirmək, yolçunun gecələməsinə yer vermək kimi adətlər qarşılıqlı yardım və insanlıq duyğusunun göstəricisidir.
Belə bir mənzərəni təsəvvür edək: qışın sərt günlərindən birində uzaq yoldan gələn bir adam kənd evinin qapısını döyür. Ev sahibi onu içəri dəvət edir, təndir çörəyini bölür, süfrəyə oturdur. Bəlkə də, həmin evin özündə də ruzi boldan deyil, amma qonağa pay ayırmaqdan çəkinmirlər. İllər keçir, həyat dəyişir, bir vaxtlar qonaq olan adamın özü imkanlı vəziyyətə gəlir, ev sahibi isə çətinliyə düşür. Həmin adam keçmişi xatırlayıb köməyə gəlirsə, duz-çörək haqqının mənəvi gücü gerçəyə çevrilir. Lakin o yaxşılıq heç bir qarşılıq gözləmədən edilmiş olsa belə, yaddaşda öz yerini qoruyur. Axı yaxşılığın böyüklüyü onun müqabilində nə alındığı ilə deyil, insanın qəlbində hansı iz buraxdığı ilə ölçülür.
Türk xalqlarında qonaqpərvərlik və süfrə paylaşmaq ənənələrinin tarixi kökləri müxtəlif yaşayış tərzləri ilə bağlıdır. Köçəri həyat şəraitində uzaq məsafələr qət edən insanlar üçün su, yemək və sığınacaq tapmaq həyati əhəmiyyət daşıyırdı. Yolçunun qəbul edilməsi və ehtiyacı olanın qorunması ictimai münasibətlərdə etibarın möhkəmlənməsinə xidmət edirdi. Zaman keçdikcə bu davranışlar təkcə zərurətdən doğan qayda olaraq qalmadı, mənəvi dəyərə çevrildi. Türk dünyasının müxtəlif bölgələrində bu ənənələrin özünəməxsus formaları yaşasa da, onların bir çoxunda qonağa hörmət, neməti bölüşmək və yaxşılığı unutmamaq kimi ortaq mənəvi məzmun görünür.
Azərbaycan xalqının şifahi yaradıcılığında da bu məzmun xüsusi yer tutur. Atalar sözləri və xalq deyimləri əsrlər boyu insanlara xatırladıb ki, yaxşılığı qiymətləndirmək, verilən sözə əməl etmək, dostluğa vəfa göstərmək insanlığın əsas şərtlərindəndir. «Duz-çörək haqqını tapdalamaq» ifadəsi nankorluğun sadəcə bir adını deyil, mənəvi etibarın pozulmasını bildirir. Çünki bir insanın süfrəsində əyləşmək, onun çörəyini bölüşmək, səmimiyyətindən bəhrələnmək münasibətlərin tarixində müəyyən iz qoyur. Bu izə hörmətsizlik etmək isə insanın yalnız qarşısındakına deyil, öz mənəvi dəyərlərinə də hörmətsizliyidir.
Azərbaycanın tarixi-mədəni yaddaşında duz-çörək haqqı ailə, qonşuluq və dostluq münasibətləri ilə də sıx bağlıdır. Kənd həyatında qonşunun dar günündə onun qapısını döymək, xəstə düşənə yemək aparmaq, yaslı ailənin yükünü bölüşmək, əkin-biçin vaxtı bir-birinə kömək etmək qarşılıqlı etimadın təzahürləridir. Bu münasibətlərdə hər yaxşılığın dəqiq hesabı tutulmur. İnsan bu gün qonşusuna kömək edir, sabah özü ehtiyac içində qalanda başqalarının dəstəyini görür. Bəzən bu kömək maddi olur, bəzən bir təsəlli sözü, bir hal-əhval, bir çətin anda yanında dayanmaq şəklində təzahür edir. Duz-çörək haqqının mənəvi mahiyyəti də məhz belə münasibətlərdə yaşayır: insanın yaxşılığı unutmaması və başqasının etibarına layiq olması.
Ancaq bu anlayışı kor-koranə itaət və ya hər bir münasibəti mütləq borc altında saxlamaq kimi başa düşmək düzgün olmaz. Duz-çörək haqqı insanın ləyaqətindən, ədalətdən və vicdandan üstün deyil. Başqasının çörəyini yemək haqsızlığa göz yummaq, yanlış davranışı müdafiə etmək və ya ömürlük asılılıq qəbul etmək demək deyil. Əsl sədaqət insanın yaxşılığı tanıması, etibara hörmət etməsi, lakin doğru bildiyi mövqedən də dönməməsidir. Yaxşılıq minnətdarlıq doğurur, amma insanın vicdanını susdurmamalıdır.
Duz-çörək haqqı ən çox kiçik davranışlarda üzə çıxır. Çətin gündə dostunun yanında olmaq, sənə etibar edilən sirri qorumaq, verilmiş sözə əməl etmək, haqqında haqsız danışılan insanı müdafiə etmək, vaxtilə sənə kömək etmiş adamı imkanı daralanda unutmamaq — bütün bunlar həmin mənəvi ənənənin müasir həyatda davamıdır. Deməli, duz-çörək haqqı yalnız keçmişdə bölüşülmüş süfrənin xatirəsi deyil, bu gün də insanın davranışlarını istiqamətləndirə bilən əxlaq ölçüsüdür.
Müasir dövrdə insanların həyat tərzi dəyişsə də, sədaqətə, etibara və minnətdarlığa olan ehtiyac dəyişməyib. Əksinə, münasibətlərin bəzən şəxsi maraqlarla ölçüldüyü bir zamanda duz-çörək haqqının mənəvi əhəmiyyəti daha aydın görünür. İnsan yalnız nə qazandığı ilə deyil, ona göstərilən yaxşılığı necə xatırladığı, qazandığı etibarı necə qoruduğu və başqalarına nə dərəcədə ədalətli davrandığı ilə də qiymətləndirilir.
Duz-çörək haqqı türk mədəniyyətinin, o cümlədən Azərbaycan xalqının mənəvi dünyasında əsrlər boyu yaşadılan dəyərlərdən biridir. O, bir tikə çörəyin insanları necə yaxınlaşdırdığını, kiçik bir yaxşılığın yaddaşda necə böyük yer tutduğunu göstərir. Çörək bölünəndə tikələrə ayrılır, amma onun ətrafında yaranan səmimiyyət insanları birləşdirir. Duz yeməyə dad verir, duz-çörək haqqı isə münasibətlərə sədaqətin və etibarın dadını qatır.
Bəlkə də bu anlayışın böyüklüyü elə sadəliyindədir. Onun nə təntənəli mərasimə, nə də uzun nitqlərə ehtiyacı var. Bir vaxtlar sənə qapısını açmış insanı unutmamaq, süfrəsində sənə yer ayıranı xatırlamaq, çətin gündə əlindən tutana arxa çevirməmək kifayətdir. Çünki insanın mənəvi böyüklüyü bəzən ən sadə sualın cavabında üzə çıxır: sənə yaxşılıq edən insanın yaxşılığını unutmusanmı?
Çörək bədəni doyurur, duz yeməyə dad verir, duz-çörək haqqı isə insanın mənəvi ucalığını müəyyənləşdirir. Bu haqqı qorumaq keçmişə sədaqət, bu günə vicdan, gələcəyə isə insanlıq əmanətidir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(28.10.2026)
