Psixoloji-fəlsəfi esse
”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
İnsanın içində elə bir yer var ki, ora nə başqalarının təsəllisi çatır, nə də özünün qurduğu cümlələr. Orada nə danışmaqla yüngülləşmək mümkündür, nə də susmaqla hər şeyi unutmaq. İnsan bəzən özünü o qədər yaxşı tanıdığını düşünür ki, bir gün daxilində baş verənləri izah edə bilməyəndə özünə yadlaşır. Nə baş verdiyini soruşur, amma cavab tapa bilmir...
Hər şey əvvəlki kimidir, həyat öz axarı ilə davam edir, səhərlər açılır, axşamlar düşür, insanlar gəlir, gedir, telefon zəngləri çalır, görüləsi işlər bitmir. Dünya öz işindədir. Yalnız insanın içində nəsə dəyişib. Nə vaxt dəyişdiyini, hansı hadisənin onu dəyişdirdiyini, hansı sözün, hansı ayrılığın, hansı məyusluğun bu səssiz çevrilişə səbəb olduğunu dəqiq bilmir. Bəlkə də heç bir hadisə olmayıb. Bəlkə də insan bir gün oyanıb və uzun müddətdir özündən uzaqda yaşadığını anlayıb.
Ən qəribəsi də budur: insanın içindəki bütün dəyişikliklərin şahidi yenə özüdür, amma bəzən özünə baş verənləri ən son anlayan da elə özüdür. Başqalarının davranışlarını təhlil etməyə, sözlərin arxasında gizlənən niyyətləri anlamağa, kiminsə susmasının səbəbini tapmağa çalışırıq. Bir insanın üzündəki ifadədən onun kədərini sezə, səsindəki titrəyişdən narahatlığını duya bilirik. Hamının içində baş verənləri anlamağa çalışırıq, amma özümüzə çatanda sözlərimiz tükənir. Öz ağrımıza ad qoymaq istəyəndə bütün bildiklərimiz bizə yad gəlir. Bəlkə də ona görə ki, başqalarının dərdini kənardan görürük, öz dərdimizin içində isə yaşayırıq. İçində olduğumuz şeyə bütöv baxmaq çətindir. İnsan bəzən öz həyatının həm qəhrəmanı, həm şahidi, həm də ən çaşqın tamaşaçısı olur.
Mən bəzən düşünürəm ki, insanın ən ağır yorğunluğu gördüyü işlərdən, keçdiyi yollardan, daşıdığı məsuliyyətlərdən yaranmır. Ən ağır yorğunluq özünü daim bir yerdə saxlamaq məcburiyyətidir. Dağılmamaq, sınmamaq, başqalarını narahat etməmək, hər şeyi bacardığını göstərmək, nə baş versə də ayaqda qalmaq... Həyat bizə bir çox şeyi öyrədir, amma hisslərimizi necə daşımalı olduğumuzu həmişə öyrətmir. Bizə güclü olmağı deyirlər, lakin gücümüz tükənəndə nə edəcəyimizi demirlər. Mübarizə aparmağı öyrədirlər, amma bəzən mübarizəni dayandırıb nəfəs almağın da insanın haqqı olduğunu unudurlar. Elə bil insan yalnız nəyəsə dözəndə, nəyisə bacaranda, kiməsə kömək edəndə dəyərlidir. Yorulanda, susanda, heç nəyə həvəsi olmayanda isə öz varlığını belə əsaslandırmağa ehtiyac duyur.
Bəlkə də buna görə çoxumuzun içində gizli bir yorğunluq yaşayır. O yorğunluq yuxu ilə keçmir, istirahətlə azalmır, bir neçə xoş sözlə də yox olmur. Çünki bu, bədənin deyil, illər boyu özünü təxirə salmış insanın yorğunluğudur. Vaxtında söyləmədiyi sözlərin, ürəyində saxladığı etirazların, başqaları inciməsin deyə udduğu hisslərin, özünə yaraşdırmadığı zəifliklərin yorğunluğu... İnsan hər dəfə «Eybi yoxdur» deyəndə bəlkə də bir az özündən uzaqlaşır. Hər dəfə «Mən başa düşürəm» deyib özünün anlaşılmadığını gizlədir. Hər dəfə «Mən öhdəsindən gələrəm» deyəndə bəlkə də içində bir yer səssizcə «Bəs mənə kim dayaq olacaq?» deyə soruşur. Amma insan özünü o qədər inandırır ki, bir müddət sonra həmin sualı verdiyini də unudur.
Sonra bir gün heç bir səbəb olmadan kövrəlir. Kimsə adi bir söz deyir, gözləri dolur. Kiçik bir hadisə onu gözlədiyindən daha çox incidir. Bir mahnı, köhnə bir şəkil, təsadüfən eşitdiyi bir cümlə içində illərdir toxunmadığı nəyisə oyadır. Özündən soruşur: «Mənə nə olub? Niyə belə hiss edirəm?» Halbuki bəlkə də heç nə bu gün başlamayıb. Sadəcə, uzun müddət eşidilməyən hisslər nəhayət özlərini xatırladıblar. İnsan ağrının başlanğıcını həmişə yaşadığı günlə əlaqələndirir, amma bəzi ağrılar çoxdan başlayır. Onlar insanın gündəlik həyatına qarışır, davranışlarının bir hissəsinə çevrilir, sonra da özünü onun xarakteri kimi göstərir. İnsan özünün səbirli olduğunu düşünür, halbuki bəlkə də illərlə etiraz etməyi özünə qadağan edib. Özünü güclü hesab edir, halbuki bəlkə də zəif görünməkdən qorxduğu üçün heç vaxt dayanmağa icazə verməyib. Hamıya qarşı anlayışlı olduğunu düşünür, amma bəlkə də başqalarını itirməmək naminə öz hisslərini daim ikinci plana keçirib.
İnsan özünü qorumaq üçün yaratdığı davranışların bir gün onu özündən uzaqlaşdıracağını əvvəlcədən bilmir. Bir vaxtlar bizi qoruyan susqunluq sonradan bizi tənhalığa məhkum edə bilər. Bir vaxtlar münasibətləri qorumaq üçün seçdiyimiz güzəştlər zaman keçdikcə özümüzlə münasibətimizi zədələyə bilər. Bir vaxtlar təhlükəsiz görünən məsafə sonradan heç kimin bizə yaxınlaşa bilmədiyi bir divara çevrilə bilər. Hər şeyin bir səbəbi olur, amma hər səbəbin nəticəsi bizi istədiyimiz yerə aparmır. İnsan bəzən sağ qalmaq üçün elə üsullar seçir ki, sonradan həqiqətən yaşamağın qarşısında da həmin üsullar dayanır.
Bəs insan nə vaxt özündən uzaqlaşır? Bir günün içindəmi? Bir insanın gedişi iləmi? Gözlədiyi bir cavab gəlməyəndəmi? Haqqının yeyildiyini görüb susanda, sevgisinin qarşılığını almayanda, etibar etdiyi birinin ona yadlaşdığını hiss edəndəmi? Bəlkə də bunların heç biri təkbaşına kifayət etmir. Bəlkə insan özündən birdən-birə ayrılmır. O, hər dəfə ürəyinin səsini eşidib başqa cür davrananda, hər dəfə istəmədiyi halda razılaşanda, hər dəfə öz ağrısını kiçildib başqasının ağrısını böyüdəndə bir az uzaqlaşır. Sonra bu uzaqlıq o qədər adiləşir ki, insan özünə qayıtmağın yolunu da xatırlamır.
Ən çətini isə insanın bunu başqalarına izah edə bilməməsidir. Çünki kənardan baxanda həyatında şikayət etməyə əsas verəcək böyük bir fəlakət görünməyə bilər. Bəlkə işi var, evi var, ailəsi, dostları, ünsiyyətdə olduğu insanlar var. Bəlkə hər gün öz məsuliyyətlərini yerinə yetirir, başqalarının həyatında da müəyyən bir yer tutur. İnsanlar onu tanıyırlar, onun haqqında fikirləri var, hətta bəzən nə hiss etdiyini də bildiklərini düşünürlər. Amma heç kim bir insanın daxilindəki boşluğu onun sahib olduqlarının siyahısı ilə ölçə bilməz. Həyatın kənardan görünən tərəfi ilə insanın daxilində yaşadığı həqiqət həmişə üst-üstə düşmür. Bəzən hər şeyə sahib olan insan nəyinsə yoxluğunu hiss edir, özü də həmin şeyin nə olduğunu bilmir. Bu yoxluq mütləq bir insanın, bir münasibətin, bir arzunun yoxluğu deyil. Bəzən insanın öz həyatında özünə ayırdığı yerin yoxluğudur.
Biz başqalarının gözündə necə göründüyümüzə o qədər alışırıq ki, özümüzü həmin baxışların içindən tanımağa başlayırıq. Kimsə bizi güclü adlandırır, güclü olmağa davam edirik. Kimsə həmişə kömək etdiyimiz üçün bizə arxalanır, kömək etməyə davam edirik. Kimsə bizim heç vaxt sınmadığımızı düşünür, sınsaq belə bunu gizlədirik. Beləcə, insanların bizdə gördüyü obrazı qorumaq üçün özümüzün bilmədiyimiz bir rolun içində yaşamağa başlayırıq. Bir müddət sonra həmin rolu oynamaq üçün xüsusi səy də göstərmirik. O, bizim gündəlik davranışımıza çevrilir. Ancaq içimizdə başqa bir insan qalır. Yorulan, inciyən, bəzən heç kimə cavab vermək istəməyən, bəzən səbəbsiz yerə uzaqlara getməyi arzulayan, bəzən də sadəcə birinin yanında heç nə izah etmədən oturmaq istəyən insan...
Bəlkə də hər kəsin içində belə iki nəfər var: dünyanın tanıdığı insan və dünyanın tanımadığı insan. Birincisi danışır, işləyir, gülümsəyir, vədlər verir, məsuliyyət daşıyır. İkincisi isə bəzən bütün bunlara kənardan baxır və öz-özünə soruşur: «Mən həqiqətən beləyəm, yoxsa belə görünməyi öyrənmişəm?» Bu sualın cavabı asan deyil. Çünki insan nə yalnız başqalarının ondan gözlədiyi adamdır, nə də bütün münasibətlərdən, öhdəliklərdən uzaqda mövcud olan saf bir mahiyyət. Biz yaşadıqlarımızdan formalaşırıq, sevdiklərimizdən izlər daşıyırıq, itirdiklərimizlə dəyişirik. Hər təcrübə bizi bir qədər başqa insana çevirir. Ancaq dəyişmək başqa şeydir, özündən imtina etmək başqa. İnsan böyüyə, dəyişə, əvvəlki düşüncələrindən uzaqlaşa bilər. Əsas məsələ bütün bu dəyişikliklərin içində öz səsini tamamilə itirməməkdir.
Bəzən özümüzə qayıtmaq istəyəndə keçmişdəki halımızı axtarırıq. Elə bil haradasa əvvəlki biz yaşayır və bir gün ona qovuşsaq, hər şey yenidən düzələcək. Amma insan keçmişinə olduğu kimi qayıda bilmir. Çünki keçmişdəki insan bizim bilmədiyimiz şeyləri bilmirdi, bu gün daşıdığımız xatirələri daşımırdı, bəzi həqiqətlərlə üzləşməmişdi. O, indiki bizdən fərqli idi. Bəlkə də özümüzə qayıtmaq keçmişdəki insanı tapmaq deyil, bu gün olduğumuz insanı qəbul etməyi öyrənməkdir. Bütün dəyişikliklərimizlə, peşmanlıqlarımızla, səhvlərimizlə, yarımçıq arzularımızla, izah edə bilmədiyimiz hisslərimizlə özümüzə yaxınlaşmaqdır. «Mən niyə belə oldum?» sualını özümüzü ittiham etmək üçün deyil, özümüzü anlamaq üçün verməkdir.
Ancaq insanın özünə qarşı mərhəmətli olması da düşündüyümüz qədər asan deyil. Başqasının səhvini anlamağa çalışırıq, öz səhvimizi isə illərlə unuda bilmirik. Başqasına yenidən başlamaq haqqı tanıyırıq, özümüzü keçmişdə verdiyimiz bir qərara görə cəzalandırırıq. Başqasının yorğunluğunu görüb ona dincəlməyi məsləhət veririk, özümüz yorulanda isə tənbəllik etdiyimizi düşünürük. Niyə özümüzə qarşı bu qədər sərtik? Bəlkə ona görə ki, başqalarının həyatına kənardan baxır, öz həyatımızın bütün imkanlarını və məsuliyyətlərini isə içəridən daşıyırıq. Özümüzün edə biləcəyimizi düşündüyümüz şeyləri etmədikdə, seçimlərimizin nəticələri ilə üzləşəndə, vaxtında dəyişə bilmədiyimiz məqamları xatırlayanda özümüzə güzəşt etmək çətinləşir. Amma insan hər şeyi həmin an bildiyi ağlı, həmin gün daşıdığı güc və həmin şəraitdə gördüyü imkanlarla seçir. Bu, bütün səhvləri haqlı çıxarmır. Sadəcə, keçmişdəki özümüzə bugünkü biliyimizlə hökm verməyin nə qədər ədalətsiz ola biləcəyini xatırladır.
İçimizdəki adsız yer bəlkə də ən çox burada yaranır: insan özünü bağışlamağı bacarmayanda. Həyat davam edir, insanlar dəyişir, bəzi hadisələr unudulur, amma insanın özünə dediyi ağır sözlər qalır. «Kaş belə etməzdim», «Kaş onda susmazdım», «Kaş ona inanmazdım», «Kaş özümü seçə bilsəydim»... Bu cümlələrin hər biri keçmişdə baş vermiş bir hadisəni yenidən yaşamaq cəhdidir. Elə bil insan keçmişə dönüb həmin anı dəyişə bilsə, bu günkü ağrısı da yox olacaq. Amma keçmişin qapısı içəriyə açılmır. İnsan yalnız xatirələrinə qayıda bilir, hadisənin özünə yox. Və bəzən ən çətin həqiqət budur: vaxtında edə bilmədiyimiz bəzi şeyləri sonradan anlamaq mümkündür, amma onları dəyişmək mümkün deyil. İnsan bununla barışmağı öyrənməlidir, ancaq barışmaq unutmaq demək deyil. Barışmaq bəzən həmin xatirənin bu günkü həyatımızı idarə etməsinə daha az icazə verməkdir.
Hərdən düşünürəm ki, bəlkə də insanın daxilindəki bütün suallar cavab tapmaq üçün yaranmayıb. Bəziləri bizi dayandırmaq, bəziləri istiqamətimizi dəyişmək, bəziləri isə özümüz haqqında əvvəllər görmədiyimiz bir həqiqəti üzə çıxarmaq üçündür. «Mən niyə bu qədər yorulmuşam?» sualı bəlkə də yalnız istirahətə ehtiyacımız olduğunu demir; bəlkə də uzun müddətdir daşıdığımız yükün bir hissəsini yerə qoymağın vaxtıdır. «Niyə heç kim məni anlamır?» sualı bəlkə də təkcə başqalarının bizi anlamamasından deyil, özümüzü ifadə edə biləcəyimiz münasibətlərə nə qədər yer verdiyimizdən də xəbər verir. «Niyə əvvəlki kimi deyiləm?» sualı isə bəlkə də əvvəlki halımıza qayıtmaqdan daha çox, indiki halımızla tanış olmağımızı istəyir.
Amma bütün sualları öz üzərimizə götürmək də doğru deyil. Bəzən bizi incidən birinin davranışının səbəbini özümüzdə axtarmaqdan yoruluruq. «Görəsən, nəyi səhv etdim?», «Bəlkə başqa cür davransaydım, belə olmazdı?», «Bəlkə bir az da səbir etsəydim, məni anlayardı?» İnsan münasibətlərdə öz payını görməyi bacarmalıdır, amma başqasının bütün seçimlərinə görə özünü məsul saymamalıdır. Hər ayrılıq bizim çatışmazlığımızın sübutu deyil. Hər soyuqluq bizim sevilməyə layiq olmadığımızı göstərmir. Hər itki yanlış seçimimizin nəticəsi deyil. Bəzən insanlar dəyişir, yollar ayrılır, imkanlar tükənir, həyat bizim istəyimizdən asılı olmayan qərarlar verir. Biz hər hadisənin içində öz günahımızı axtarmağa başlasaq, bir gün özümüzü bütün ağrıların səbəbi hesab edərik. Bu isə nə həqiqətdir, nə də ədalət.
İnsan bəzən özünü anlamaq üçün başqalarının yanında daha çox qalmalı deyil, bir qədər öz səsini eşitməlidir. Ancaq tənhalıq da hər zaman şəfa deyil. Bəzən insan tək qalanda özünü eşidir, bəzən isə öz düşüncələrinin içində daha da itib gedir. Ona görə də hər şeyi özümüz həll etməli olduğumuzu düşünməkdən vaz keçməliyik. Bəzən bir insanın yanında danışmaq, bəzən mühakimə edilmədən dinlənmək, bəzən də bir mütəxəssisdən dəstək almaq içimizdəki düyünləri açmağa kömək edir. Hər hissin dərhal izahını tapmaq məcburiyyətində deyilik. Bəzən sadəcə «Mən yaxşı deyiləm, amma niyə belə olduğumu hələ bilmirəm» demək də özümüzə qarşı dürüstlüyün başlanğıcıdır. İnsan öz ağrısını sübut etmədən də kömək istəyə bilər. Onun yorğunluğunun başqalarına görünəcək qədər böyüməsini gözləməsi lazım deyil.
Bəlkə də biz uzun müddət özümüzdən mümkün olmayan bir şey tələb etmişik: hər şeyi anlamağı, hər kəsi bağışlamağı, bütün itkiləri qəbul etməyi, hər hadisədən bir dərs çıxarmağı, heç vaxt peşman olmamağı, hər zaman irəli getməyi. Həyatın hər ağrısını müdrikliyə çevirmək mümkün deyil. Bəzi hadisələr sadəcə ağrıdır. Bəzi ayrılıqların içində gözəl bir məna tapmaq olmur. Bəzi haqsızlıqlar insana nəsə öyrətməklə yanaşı, ondan nələrisə də alıb aparır. Hər yaranın bizi daha güclü etdiyini demək də həmişə doğru deyil. Bəzən yara bizi həssaslaşdırır, bəzən ehtiyatlı, bəzən də qorxaq edir. Bəzən əvvəlki cəsarətimizi geri qaytarmaq illər çəkir. İnsan bütün bunları yaşadığı üçün özünü qınamamalıdır. Çünki sağalmaq düz bir xətt deyil. Bir gün yaxşı hiss edib ertəsi gün yenidən kədərlənmək, uzun müddət unutduğunu düşündüyün bir şeyi qəfil xatırlamaq, özünü toparladıqdan sonra yenidən yorulmaq mümkündür. Bu, insanın başladığı yerə qayıtması demək deyil. Bəzən sadəcə, içində hələ qayğıya ehtiyacı olan bir yerin qaldığını göstərir.
Mənim içimdə də adını bilmədiyim bir yer var, deyə düşünür insan. Ora nə tam keçmişdir, nə də tam gələcək. Orada yaşanmışların izi ilə yaşanmamışların ehtimalı bir-birinə qarışır. Bəlkə vaxtında verilə bilməyən qərarların, gerçəkləşməyən arzuların, heç yaşanmamış ehtimalların yeridir. İnsan bəzən başına gələnlərə görə deyil, başına gələ bilməyənlərə görə də kədərlənir. Yaşaya biləcəyi, amma yaşamadığı həyat üçün darıxır. Başqa cür sevə biləcəyi, başqa cür seçə biləcəyi, daha cəsarətli davrana biləcəyi günləri düşünür. Bir vaxtlar qarşısında açıq olduğunu zənn etdiyi yolların indi uzaqda qaldığını görür. Və özünə soruşur: «Mənim yaşamadığım həyat hara getdi?» Halbuki yaşanmamış həyat heç bir yerdə bizi gözləmir. O, ehtimal olaraq qalır, xatirəyə çevrilmir, amma insanın daxilində bəzən həqiqi itki qədər ağır bir boşluq yaradır.
Bəlkə də insan böyüdükcə yalnız yaşadıqlarının deyil, seçmədiklərinin də məsuliyyətini daşımağa başlayır. Hər seçim başqa bir ehtimaldan uzaqlaşmaqdır. Hər qərarın içində bir az da imtina var. Ancaq insan ömrü boyu bütün ehtimalları yaşaya bilməz. Nə qədər düşünürsənsə düşün, nə qədər ehtiyatlı davranırsansa davran, bir gün mütləq bilmədiyin bir şeyin içində qərar verəcəksən. Bəzən düzgün seçim belə ağrı gətirəcək, bəzən yanlış seçimdən gözləmədiyin bir təcrübə doğacaq. Həyatın bütün mənasını əvvəlcədən bilmək mümkün deyil. Bəlkə də yaşamaq elə budur: hər şeyi bilmədən addım atmaq, hər nəticəni idarə edə bilmədən məsuliyyət daşımaq, bəzi qapıların arxasında nə olduğunu heç vaxt öyrənmədən başqa yollara davam etmək.
Amma bütün bunları anlamaq insanın içindəki boşluğu dərhal doldurmur. Ağıl bir həqiqəti qəbul edə bilər, ürək isə həmin həqiqətə çatmaq üçün daha çox zamana ehtiyac duya bilər. Biz bəzən özümüzə «Artıq unutmalıyam», «Daha bu qədər düşünməməliyəm», «Həyatıma davam etməliyəm» deyirik. Elə bil hisslərimiz əmrə tabe olmalıdır. Halbuki insan özünə nə qədər sərt göstəriş versə də, duyğularının vaxtını həmişə müəyyənləşdirə bilmir. Bəzi şeyləri buraxmaq üçün əvvəlcə onların bizdə nəyi təmsil etdiyini anlamaq lazımdır. Bəzən bir insandan ayrılmaq onun özündən deyil, onun yanında olduğumuz zaman kim olduğumuzdan ayrılmaqdır. Bəzən bir arzudan vaz keçmək yalnız gələcəyi deyil, həmin gələcəyə bağladığımız öz obrazımızı da itirməkdir. Bəzən keçmişlə vidalaşmaq bir hadisəni unutmaq yox, onun bizə verdiyi sualların cavabını artıq orada axtarmamaqdır.
Özünə qayıtmaq bəlkə də bu nöqtədə başlayır. İnsan öz daxilindəki adsız yerə düşmən kimi yanaşmağı dayandıranda. Həmin boşluğu dərhal doldurmağa, hər hissi izah etməyə, hər yaraya məna verməyə çalışmayanda. Bəzən insanın içindəki bir yer sadəcə dinlənilmək istəyir. Həll edilmək yox, danlanmaq yox, başqalarının hekayələri ilə müqayisə olunmaq yox. Sadəcə, varlığının qəbul edilməsini istəyir. «Bunu hiss etməməlisən» əvəzinə «Belə hiss etməyinin bir səbəbi ola bilər» deyilməsini gözləyir. «Keçmişi unut» əvəzinə «Keçmişin səni niyə bu qədər incitdiyini anlamağa çalışaq» deyilməsini istəyir. Bəzən insanın özünə verə biləcəyi ən böyük mərhəmət də budur: içində baş verənlərə dərhal hökm verməmək.
Bəlkə də hər birimiz öz içimizdə bir qədər yarımçıqıq. Bunu etiraf etmək zəiflik deyil. Heç kim özünü bütün ömrü boyu tam və dəyişməz şəkildə tanımır. Həyat bizi yeni vəziyyətlərin, yeni itkilərin, yeni sevgilərin, yeni məyusluqların içindən keçirir və hər dəfə özümüz haqqında bildiklərimizi yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edir. Bir vaxtlar əsla edə bilməyəcəyimizi düşündüyümüz şeyləri edirik, heç vaxt bağışlamayacağımızı dediyimiz şeylərlə yaşamağı öyrənirik, çox güvəndiyimiz yerdə ehtiyatlı, qorxduğumuz yerdə cəsarətli oluruq. İnsan sabit bir cavab deyil; dəyişən, bəzən özünə zidd düşən, bəzən əvvəlki fikirlərini təkzib edən bir sualdır. Özünü tanımaq da həmin sualı bir dəfə cavablandırıb kənara qoymaq deyil. Hər yeni yaşda, hər yeni təcrübədə özünlə yenidən tanış olmağa razılaşmaqdır.
Və mən düşünürəm ki, insanın içindəki adsız yer bəlkə də qorxduğumuz qədər qaranlıq deyil. Bəlkə biz ora uzun müddət baxmadığımız üçün onu qaranlıq hesab edirik. Orada yalnız ağrılarımız yox, söyləməyə cəsarət etmədiyimiz arzularımız da var. Yalnız itirdiklərimiz yox, hələ yaşamaq istədiklərimiz də yaşayır. Yalnız peşmanlıqlarımız yox, yenidən seçim etmək imkanımız da var. Bəzən insan özünü anlamağa başlayanda keçmişin bütün qapıları açılmır, cavabsız sualların hamısı həll olunmur, amma özünə qarşı münasibəti dəyişir. Artıq hər yorğunluğunu qüsur, hər susqunluğunu məğlubiyyət, hər tərəddüdünü zəiflik hesab etmir. Özünə də insan kimi yanaşmağa başlayır: səhv edə bilən, darıxa bilən, bəzən bilməyən, bəzən qorxan, amma yenə də yaşamağa davam edən bir insan kimi.
Bəlkə də mənim bu gün ən çox ehtiyacım olan şey bütün suallarımın cavabını tapmaq deyil. Bəlkə bir müddət cavabsız qala bilən suallarımla yanaşı yaşamağı öyrənməliyəm. Özümü hər gün izah etməyə, hər ağrını əsaslandırmağa, hər qərarımın doğruluğunu sübut etməyə çalışmamalıyam. Hər kəsin məni anlamasını gözləmədən də özümü anlaya bilərəm. Hər kəsin məni qəbul etməsini gözləmədən də özümə yer aça bilərəm. Keçmişdəki bütün səhvlərimi dəyişə bilməsəm də, onların bu gündən sonrakı bütün qərarlarımı müəyyənləşdirməsinə icazə verməyə bilərəm. Və ən əsası, özümə yalnız başqalarına faydalı olduğum, nəyəsə nail olduğum, hər şeyin öhdəsindən gəldiyim zamanlarda deyil, heç nə bacarmadığımı düşündüyüm günlərdə də dəyər verə bilərəm.
Çünki insan yalnız güclü olduğu günlərdən ibarət deyil. O, tərəddüd etdiyi günlərdir, yorulub dayandığı anlardır, heç kimə danışmadığı qorxularıdır, özünə belə etiraf etməyə çətinlik çəkdiyi ehtiyaclarıdır. İnsan bəzən bütün bunları gizlətməklə özünü qoruduğunu düşünür. Halbuki özünü qorumaq hər şeyi gizlətmək deyil; nəyin qarşısında açılacağını, kimə güvənəcəyini, harada sərhəd qoyacağını öyrənməkdir. Hər kəsə ürəyimizi açmağa borclu deyilik, amma öz ürəyimizə qarşı da ömürlük qapalı qalmağa məcbur deyilik.
Bəlkə də bir gün yenə pəncərənin qarşısında dayanacağam. Həyat yenə öz axarı ilə davam edəcək. Küçədən insanlar keçəcək, telefon zəngləri çalacaq, görüləsi işlər, cavablandırılmalı suallar, veriləcək qərarlar olacaq. Mən də yenə həyatın içində olacağam. Bəlkə həmin gün bütün problemlərim həll olunmayacaq, bəlkə içimdəki boşluğun adını yenə bilməyəcəyəm. Amma bəlkə ilk dəfə özümə «Niyə belə hiss edirsən?» deyə soruşanda cavabı dərhal tapmağa çalışmayacağam. Özümü danlamadan, tələsdirmədən, başqalarının həyatına baxıb özümü onlarla müqayisə etmədən bir az gözləyəcəyəm. Bəlkə onda anlayacağam ki, içimdəki o adsız yer məni məhv etmək üçün yaranmayıb. O, uzun müddət eşidilməyən səsimin özümə qayıtmaq üçün axtardığı yoldur.
Və əgər bir gün həmin yerin adını tapsam, bəlkə də onu heç kimə söyləməyəcəyəm. Çünki bəzi həqiqətlər danışılmaq üçün deyil, insanın özü ilə münasibətini dəyişmək üçün var. Mən sadəcə, içimdəki səsə daha yaxın olacağam. Nəhayət, özümü yalnız başqalarının gördüyü insan kimi deyil, onların görmədiyi tərəflərimlə də qəbul etməyə çalışacağam. Hər şeyə rəğmən, öz həyatımda özümə də yer verəcəyəm.
Amma indi hələ də bilmirəm: insan öz içindəki adsız yerə nə vaxt çatır? Hər şeyi itirəndəmi, özünü axtarmağa başlayandamı, yoxsa artıq özündən qaçmaq istəmədiyi gündəmi? Bəlkə də həmin yerə çatmaq üçün heç bir yolun sonuna qədər getmək lazım deyil. Bəlkə insan bir gün dayanıb özünə qulaq asanda, illərdir cavabını başqalarında axtardığı sualı ilk dəfə özünə verəndə başlayır hər şey.
Mənim içimdə mənim də adını bilmədiyim bir yer var. Orada hələ cavablandırmadığım suallar, yarımçıq qalan cümlələr, yaşanmamış ehtimallar, bəzən bir-birinə zidd düşən arzular yaşayır. Mən o yeri artıq tamamilə yox etmək istəmirəm. Bəlkə onun içində məni incidən şeylər var, amma bəlkə orada hələ özümə demədiyim həqiqətlər də var. Mən sadəcə, bir gün öz içimdə qonaq kimi yaşamaqdan vaz keçmək istəyirəm. Özümə yadlaşmadan, öz səsimi başqalarının səsləri arasında itirmədən, öz həyatımın qapısını hər dəfə başqalarının icazəsi ilə açmadan yaşamaq istəyirəm.
Çünki bəlkə də insanın ən böyük tənhalığı onu anlayan heç kimin olmaması deyil. Bəlkə insanın ən böyük tənhalığı öz içində baş verənləri özü də anlaya bilməməsi, özünə nə baş verdiyini soruşmağa belə qorxmasıdır. Və bəlkə insanın ən böyük dönüşü bütün cavabları tapdığı gün deyil, cavabsız qalan suallarının qarşısında özünü tək buraxmadığı gündür.
O gün gələndə içimdəki yer yenə adsız qala bilər. Amma heç olmasa, mən artıq oradan qorxaraq qaçmayacağam. Özümə tərəf bir addım atacağam. Bəzən insanın bütün həyatı dəyişməsə də, özünə doğru atdığı bir addım onun həyatla münasibətini dəyişməyə kifayət edir.
Bəlkə də bu gün mənim ehtiyacım olan elə budur: içimdə nə baş verdiyini tam bilməsəm də, özümü yarı yolda qoymamaq. Çünki dünyada hər kəs məni anlaya bilməz, hər kəs yanımda qala bilməz, hər kəs mənim ağrımı görə bilməz. Amma mən özümə yad olmaqdan vaz keçə bilərəm.
Və bəlkə bir gün içimdəki o adsız yerə baxanda ilk dəfə özümə belə deyəcəyəm: «Səni hələ tam tanımıram. Amma artıq səndən qaçmıram.»
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(16.10.2026)
