Konstitusiyanın səhifələrindəki dəyərlər və həyatımızdakı ziddiyyətlər

Kubra Quliyeva

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının yaradıcılıq şöbəsi

Bəzən bir ölkənin ən böyük faciəsi qanunlarının olmaması deyil, qanunlarında qorunan dəyərlərlə cəmiyyətin gündəlik həyatında qarşılaşdığımız reallıq arasında yaranan uçurumdur.

Son günlər baş verən hadisələr haqqında düşünərkən özümə bir sual verirəm: Biz necə bir cəmiyyətdə yaşayırıq və daha vacibi, necə bir cəmiyyətdə yaşamaq istəyirik? Gənc bir qadının küçənin ortasında öldürülməsi, heyvanlara qarşı qəddarlıq, ailə daxilində törədildiyi bildirilən cinsi zorakılıq və bütün bunların fonunda təhsil, dini azadlıq, milli kimlik və mənəviyyat haqqında mübahisələr... Bunlar bir-birindən fərqli mövzular kimi görünə bilər. Lakin onların hamısı bizi eyni təməl məsələyə qaytarır: insanın hüququ, ləyaqəti və dövlətin həmin hüquqları qorumaq vəzifəsi.

Mən bu hadisələrə yalnız hisslərimlə yanaşmaq istəmirəm. Çünki hisslər insanı etiraz etməyə sövq etsə də, etirazın əsaslandırılması üçün hüquqa, məntiqə və prinsipial mövqeyə ehtiyac var. Məhz buna görə məsələyə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası prizmasından baxmaq istəyirəm. Çünki Konstitusiya yalnız dövlətin idarəetmə mexanizmini müəyyən edən sənəd deyil. O, dövlətlə insan arasındakı münasibətin hüquqi sərhədlərini, vətəndaşın təminatlarını və hakimiyyətin məsuliyyətini müəyyən edən ali hüquqi aktdır.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 12-ci maddəsində insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarının, Azərbaycan vətəndaşlarına layiqli həyat səviyyəsinin təmin edilməsi dövlətin ali məqsədi kimi müəyyən olunur. Bu müddəa sadəcə hüquqi mətnin içindəki gözəl ifadə deyil. O, dövlətin fəaliyyətini qiymətləndirərkən əsas götürməli olduğumuz prinsipdir. Konstitusiyanın 24-cü maddəsi insan ləyaqətinin qorunduğunu, 26-cı maddəsi isə hər kəsin qanunla qadağan olunmayan vasitələrlə öz hüquq və azadlıqlarını müdafiə etmək hüququna malik olduğunu təsbit edir. Deməli, insan hüquqları dövlətin vətəndaşa bəxş etdiyi imtiyaz deyil. İnsan hüquqları insanın malik olduğu, dövlətin isə tanımalı və qorumalı olduğu hüquqlardır. Burada vacib bir fərq var: hüququn qanunda yazılması ilə onun həyatda effektiv şəkildə təmin olunması eyni şey deyil. Bir insanın yaşamaq hüququnun Konstitusiyada təsbit edilməsi zəruridir, lakin həmin hüququn real müdafiəsi üçün təhlükələrin qarşısının alınması, zorakılıq hallarına adekvat reaksiya verilməsi, cinayətlərin araşdırılması və təqsirli şəxslərin qanun qarşısında məsuliyyət daşıması da əhəmiyyətlidir. Konstitusiyanın 27-ci maddəsi yaşamaq hüququnu, 31-ci maddəsi isə təhlükəsiz yaşamaq hüququnu təsbit edir. Bu hüquqların mahiyyəti yalnız insan öldürüldükdən sonra cinayətkarın cəzalandırılması ilə məhdudlaşmır. Təhlükəsizliyin təmin edilməsi, hüquqi müdafiə mexanizmlərinin işləməsi və insanların zorakılıq qorxusu olmadan yaşaya bilməsi də hüquqi dövlət anlayışının ayrılmaz hissəsidir.

Küçədə öldürülən bir qadın haqqında düşünərkən mən yalnız bir cinayətin ağırlığını hiss etmirəm. Həm də özümə sual verirəm: İnsanların təhlükəsiz yaşamaq hüququnu gündəlik həyatın hər bir mərhələsində necə təmin edə bilərik? Zorakılıq ehtimalını göstərən əlamətlər vaxtında müəyyən edilirmi? Təhdidlərə, təqiblərə və əvvəlki zorakılıq hallarına münasibətdə müdafiə mexanizmləri nə dərəcədə effektivdir? Qadınların təhlükəsizliyi haqqında danışarkən məsuliyyəti qurbanların davranışına deyil, zorakılığın qarşısının alınmasına və hüquqi məsuliyyətə yönəldə bilirikmi? Bu sualların cavabı yalnız bir cinayət hadisəsinin təfərrüatlarında axtarılmamalıdır. Onlar cəmiyyətin təhlükəsizlik anlayışını və hüquq-mühafizə sisteminin effektivliyini qiymətləndirmək üçün vacibdir. Qadının hansı geyimdə olması, hansı küçədən keçməsi, hansı saatda evə qayıtması onun yaşamaq hüququnun dəyərini dəyişmir. Heç bir şəxsi seçim başqa bir insana zorakılıq etmək hüququ vermir. Hüquqi dövlətin başlanğıcı da məhz budur: insanın təhlükəsizliyini onun cəmiyyət tərəfindən nə dərəcədə bəyənilməsindən asılı etməmək.

Azərbaycan Respublikası Konstitusiyasının 17-ci maddəsi ailəni cəmiyyətin əsas özəyi kimi dövlətin xüsusi himayəsinə verir. Həmin maddədə uşaqların qayğısına qalmaq və onları tərbiyə etmək valideynlərin borcu kimi müəyyən olunur, bu borcun yerinə yetirilməsinə dövlət nəzarəti nəzərdə tutulur. Eyni zamanda, uşaqların həyatına, sağlamlığına və ya mənəviyyatına təhlükə yarada bilən fəaliyyətə cəlb edilməsi qadağan edilir. Bu müddəalar bizi ailə haqqında düşünməyə vadar edir. Ailə, şübhəsiz ki, insanın sevgi, etibar və təhlükəsizlik tapmalı olduğu əsas mühitlərdən biridir. Lakin ailənin cəmiyyət üçün əhəmiyyətli olması onun daxilində baş verə biləcək hüquq pozuntularına göz yummaq üçün əsas sayıla bilməz. Əgər valideyn öz övladına qarşı zorakılıq edirsə, ailənin qorunması adı altında uşağın müdafiəsiz qalması qəbul edilə bilməz. Əgər bir uşağa qarşı cinsi zorakılıq törədildiyi bildirilirsə, burada söhbət ailənin nüfuzundan deyil, insanın toxunulmazlığından, ləyaqətindən və təhlükəsizliyindən gedir. Belə iddialar səlahiyyətli orqanlar tərəfindən həssaslıqla, obyektivliklə və qanuna uyğun araşdırılmalıdır. Zərərçəkmişin müdafiəsi, təhlükəsizliyi və məxfiliyi prioritet olmalıdır. Bəzən cəmiyyətimizdə ailə haqqında danışarkən onun xarici görünüşünü, nüfuzunu və başqalarının gözündə necə görünməsini həddindən artıq önə çəkirik. Halbuki ailənin dəyəri yalnız onun bütövlüyü ilə deyil, həmin ailənin daxilindəki insanların necə qorunması ilə də ölçülməlidir. Konstitusiyanın 46-cı maddəsi insanın şərəf və ləyaqətinin müdafiəsi hüququnu təsbit edir və şəxsiyyətin ləyaqətinin alçaldılmasına heç bir halın əsas verə bilməyəcəyini bildirir. Bu prinsip valideynlə övlad arasındakı münasibətdə də, həyat yoldaşları arasında da, cəmiyyətin istənilən digər münasibətində də əhəmiyyətini itirmir. Ailə müqəddəsliyi insanın hüquqlarını kölgədə qoymaq üçün istifadə edilə bilməz. Əksinə, ailənin həqiqi mənəvi dəyəri onun üzvlərinin təhlükəsizliyini və ləyaqətini qorumaqla üzə çıxır.

Konstitusiyanın 25-ci maddəsi hamının qanun və məhkəmə qarşısında bərabər olduğunu müəyyən edir, kişi ilə qadının eyni hüquq və azadlıqlara malik olduğunu bəyan edir. Həmin maddə cinsə, dinə, dilə, əqidəyə və digər meyarlara görə ayrı-seçkiliyə yol verilməməsini nəzərdə tutur. Bu müddəanı oxuyarkən özümə sual verirəm: Bəs gündəlik həyatımızda qadının hüquqlarını müzakirə edərkən niyə tez-tez onun özünü izah etməsini gözləyirik? Bir qadın zorakılığa məruz qalanda onun davranışını sorğulamaq, geyimini müzakirə etmək, niyə müəyyən yerdə olduğunu soruşmaq və ya əvvəlcədən başqa cür davrana biləcəyini söyləmək nə üçün bu qədər asan olur? Halbuki əsas sual zorakılığı törədən şəxsin niyə belə davrandığı, hadisənin qarşısının alınıb-alına bilməyəcəyi və zərərçəkmişin hansı müdafiə imkanlarına malik olduğu olmalıdır. Qadının hüquqları onun cəmiyyətin gözləntilərinə uyğun davranması şərtinə bağlana bilməz. Bərabərlik yalnız qadın və kişinin eyni hüquqlara malik olduğunu kağız üzərində bəyan etmək deyil. Bu hüquqların həyata keçirilməsi üçün ayrı-seçkiliyə yol verməyən, təhlükəsiz və ədalətli mühit yaratmaq da vacibdir. Burada bir məsələni xüsusilə vurğulamaq istəyirəm: qadınların təhlükəsizliyi ilə bağlı problemləri yalnız hüquqi mətnlərin mövcudluğu ilə həll olunmuş hesab edə bilmərik. Hüquqi təminatların real həyatda necə işlədiyi, müraciət edən şəxslərin necə qarşılandığı, zorakılıq barədə məlumatların necə araşdırıldığı və müdafiə tədbirlərinin nə dərəcədə əlçatan olduğu da qiymətləndirilməlidir. İnsan hüquqları yalnız insanın həyatı təhlükə altına düşdükdən sonra xatırlanmamalıdır. Onlar təhlükə yaranmamışdan əvvəl də işləməlidir.

Məni düşündürən məsələlərdən biri də dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim tələbləri ilə bağlı qəbul edilmiş dəyişikliklər və onların dini geyimlə bağlı tətbiqi ətrafında yaranan suallardır. 2026-cı il iyulun 7-də «Ümumi təhsil haqqında» Qanuna dəyişiklik qəbul edilib. Dəyişikliklə qanuna millilik və dünyəvilik anlayışına dair müddəa əlavə olunub, dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlər üçün geyim tələblərinin müəyyənləşdirilməsi və təhsilalanlarla təhsilverənlərin həmin tələblərə riayət etməsi nəzərdə tutulub. İyulun 22-də imzalanmış Prezident fərmanı ilə bu tələblərin hazırlanması və şagirdlərin geyim formalarının təkmilləşdirilməsi ilə bağlı müvafiq tapşırıqlar verilib. Sentyabrın 21-də şagirdlərin geyim formalarına dəyişiklik edilib, oktyabrın 6-da isə təhsilverənlərin geyimi ilə bağlı ayrıca tələblər təsdiqlənib. Bu hüquqi aktların mövcudluğu geyim qaydalarının artıq hüquqi tənzimləməyə malik olduğunu göstərir. Lakin hüquqi müzakirə bununla bitmir. Əsas məsələ həmin qaydaların məzmununun, məqsədinin və tətbiqinin Konstitusiyada təsbit olunmuş hüquqlarla necə uzlaşmasıdır.

Konstitusiyanın 18-ci maddəsi dinin dövlətdən ayrı olduğunu, bütün dini etiqadların qanun qarşısında bərabərliyini və dövlət təhsil sisteminin dünyəvi xarakter daşıdığını müəyyən edir. Dünyəvilik dövlətin dini qurumların təsirindən müstəqilliyini və təhsil sisteminin dünyəvi prinsiplərlə fəaliyyətini nəzərdə tutur. Lakin bu prinsipin mövcudluğu öz-özlüyündə hər bir dini simvolun və ya geyimin avtomatik olaraq qadağan edilməli olduğu mənasına gəlmir. Konkret məhdudiyyət ayrıca hüquqi əsaslandırma tələb edir. Konstitusiyanın 48-ci maddəsi isə hər kəsin vicdan azadlığını tanıyır. Bu maddəyə əsasən, hər kəs dinə münasibətini müstəqil müəyyənləşdirmək, hər hansı dinə etiqad etmək və ya heç bir dinə etiqad etməmək, dinlə bağlı əqidəsini ifadə etmək hüququna malikdir. Eyni maddə heç kəsin dini əqidəsini ifadə etməyə və ya dini mərasimlərdə iştirak etməyə məcbur edilə bilməyəcəyini də bildirir. Deməli, hüquqi yanaşma həm dini etiqadın məcbur edilməməsini, həm də vicdan azadlığının qorunmasını nəzərə almalıdır. Hicab taxan şagirdin hüququ ilə hicab taxmayan şagirdin hüququ, dini əqidəsi olan müəllimin hüququ ilə dini əqidəsi olmayan müəllimin hüququ eyni hüquqi çərçivədə qiymətləndirilməlidir. Mənim üçün burada prinsipial olan hicabın hamı tərəfindən qəbul edilməsi deyil. Hər kəsin eyni cür düşünməsi, eyni cür geyinməsi və eyni inanclara sahib olması nə mümkündür, nə də hüquqi dövlətin zəruri şərtidir. Əsas məsələ insanın fərqli seçimlərinə görə təhsil imkanlarından məhrum edilib-edilməməsi və dövlətin tətbiq etdiyi qaydaların hüquqi baxımdan əsaslandırılıb-əsaslandırılmamasıdır.

Konstitusiyanın 42-ci maddəsi hər bir vətəndaşın təhsil almaq hüququnu təsbit edir. Dövlət pulsuz icbari ümumi orta təhsil almaq hüququnu təmin edir və təhsil sisteminə nəzarət edir. Bu müddəa təhsil sisteminin təşkilinə dövlətin səlahiyyətini tanıdığı kimi, təhsil hüququnun təmin edilməsini də dövlətin vəzifəsinə çevirir. Burada hüquqi baxımdan vacib bir fərq var: hər bir geyim qaydasının mövcudluğu avtomatik olaraq təhsil hüququnun pozulması demək deyil. Eyni zamanda, qaydanın qanunla müəyyən edilməsi də onun tətbiqinin bütün hallarda hüquqi və mütənasib olması barədə sualları aradan qaldırmır. Əgər konkret qaydanın tətbiqi insanın dini əqidəsi ilə əlaqədar təhsil almaq imkanına ciddi təsir göstərirsə, həmin məhdudiyyətin hüquqi əsası, legitim məqsədi və zəruriliyi diqqətlə qiymətləndirilməlidir. Dövlət təhsil sistemində vahid qaydalar müəyyən edə bilər. Lakin bu səlahiyyət insan hüquqlarını qoruyan konstitusion prinsiplərlə birlikdə həyata keçirilməlidir. Hüquqi dövlətin gücü yalnız qayda müəyyən etməkdə deyil, həmin qaydanın hüquqlarla uyğunluğunu əsaslandırmaqda da görünür. Mənim narahatlığım da məhz bu nöqtədədir: dünyəvilik və dini azadlıq bir-birini avtomatik inkar edən anlayışlar kimi təqdim edilməməlidir. Onların arasında hüquqi tarazlıq yaratmaq mümkündür və bu tarazlığın necə qurulduğu açıq, əsaslandırılmış müzakirəyə layiqdir.

Azərbaycanın milli kimliyi haqqında danışarkən tez-tez multikulturalizm, tolerantlıq, mənəvi dəyərlər və müxtəlif dinlərə hörmət anlayışlarına müraciət edirik. Bu anlayışlar cəmiyyətin özünü necə təsəvvür etdiyini göstərir. Lakin hər bir dəyər kimi, onların da həqiqi mənası gündəlik münasibətlərdə üzə çıxır. Multikulturalizm yalnız müxtəlif dinlərin və mədəniyyətlərin mövcudluğunu qəbul etməkdən ibarət deyil. O, fərqli inanclara və həyat tərzlərinə malik insanların bərabər hüquqlu şəxsiyyətlər kimi qəbul edilməsini də ehtiva edir. Bu, hər kəsin bütün seçimləri ilə razılaşmaq məcburiyyəti demək deyil. Bu, razılaşmadığımız insanın da hüquqlarını tanımaq deməkdir. Konstitusiyanın 25-ci maddəsində din və əqidə ilə bağlı ayrı-seçkiliyin qadağan edilməsi, 48-ci maddəsində vicdan azadlığının tanınması və 18-ci maddəsində dini etiqadların qanun qarşısında bərabərliyinin təsbit edilməsi bu müzakirənin hüquqi əsaslarını yaradır. Əgər fərqli düşünən insanın hüququnu yalnız onun düşüncəsi bizə yaxın olduqda müdafiə ediriksə, bu, bərabərlik prinsipinin mahiyyətini zəiflədir. Əgər dini əqidəyə sahib olmayan insanın seçiminə hörmət ediriksə, eyni zamanda dini əqidəsi olan insanın hüquqlarını da hüquqi çərçivədə qiymətləndirməliyik. Eyni qayda hər iki istiqamətdə keçərlidir: heç kəs dini əqidəsinə görə üstün hüquqa malik olmamalı, heç kəs də dini əqidəsinə görə hüquqlarından məhrum edilməməlidir. Mənim üçün multikulturalizmin ən mühüm sınağı məhz budur: cəmiyyət özündən fərqli olan insanın hüququnu nə dərəcədə qoruyur? Bu sual yalnız hicabla bağlı deyil. O, dini inancından asılı olmayaraq hər kəsin hüquqlarına, milli və dil müxtəlifliyinə, şəxsi əqidəyə, düşüncə azadlığına və insan ləyaqətinə münasibətimizə aiddir.

Mən Azərbaycan kimliyini yalnız coğrafiya, tarix, bayraq və dil ilə məhdudlaşdırmaq istəmirəm. Bunların hər biri milli varlığımızın mühüm hissəsidir. Lakin milli kimliyin mənəvi tərəfi də var: ədalət hissi, mərhəmət, vicdan, sözə sədaqət, başqasının ağrısını anlamaq və haqsızlıq qarşısında susmamaq. Konstitusiyanın 16-cı maddəsi dövlətin mədəniyyətin, təhsilin, səhiyyənin, elmin və incəsənətin inkişafına yardım göstərməsini, ölkənin tarixi, maddi və mənəvi irsini qorumasını nəzərdə tutur. Bu müddəa mənə xatırladır ki, mənəvi irs yalnız qorunan abidələrdən və yad edilən şəxsiyyətlərdən ibarət deyil. Onun davamlılığı həmin dəyərlərin yeni nəsillərin düşüncəsində və davranışında yaşamasından da asılıdır. Biz ədəbiyyatımızla fəxr edirik. Şairlərimizin insanlıq, vətən, vicdan və mənəviyyat haqqında yazdıqlarını oxuyuruq. Bəxtiyar Vahabzadənin misralarını xatırlayır, onların içində özümüzü və cəmiyyətimizi axtarırıq. Lakin ədəbiyyatın əsl dəyəri onu yalnız əzbərləməkdə deyil, onun qaldırdığı suallarla yaşamaqdadır. Bir şairin insanlıq haqqında xəbərdarlığını xatırlamaq bizi düşünməyə vadar edə bilər: Biz bu gün hansı dəyərləri qoruyuruq? Sözlərimizlə davranışlarımız arasında hansı məsafə yaranıb? Mənəviyyatı müdafiə etdiyimizi deyərkən, onun əsasını təşkil edən insan ləyaqətinə, ədalətə və mərhəmətə nə dərəcədə sadiqik? Milli kimliyi qorumaq başqasının fərqliliyini silmək demək deyil. Öz köklərinə bağlı olmaq başqa insanın hüquqlarını məhdudlaşdırmaq üçün əsas yaratmır. Əksinə, öz dəyərlərinə həqiqətən güvənən cəmiyyət fərqliliklə qarşılaşdıqda öz prinsiplərini hüquqi və mənəvi əsaslarla ifadə edə bilməlidir. Mən istəyirəm ki, Azərbaycan kimliyi haqqında danışanda yalnız keçmişimizin böyüklüyünü deyil, bu gün necə insan olduğumuzu da düşünək. Çünki tariximizə hörmət gələcəyimiz qarşısında məsuliyyətdən azad etmir.

Son günlər heyvanlara qarşı zorakılıqla bağlı yayılan xəbərlər də insanı dərindən sarsıdır. Bir heyvanın binadan atılması və ya cinsi zorakılığa məruz qalması barədə məlumatlar yalnız ictimai qəzəb doğuran hadisələr kimi qəbul edilməməlidir. Belə hallar həm də müdafiəsiz canlılara qarşı münasibətimiz haqqında düşünməyə əsas verir. Konstitusiyanın 12-ci maddəsi insan və vətəndaş hüquqlarını dövlətin ali məqsədi kimi müəyyən edir. Buna görə həmin maddəni birbaşa heyvan hüquqlarının konstitusion təminatı kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Bununla belə, heyvanlara qarşı qəddarlığın qarşısının alınması ayrıca qanunvericilik, hüquqi məsuliyyət və ictimai etika çərçivəsində əhəmiyyətli məsələdir. Heyvanın insanla eyni hüquqi statusa malik olmaması ona qarşı istənilən davranışın məqbul olması demək deyil. Müdafiəsiz canlıya əzab vermək, onun ağrısından həzz almaq və qəddarlığı əyləncəyə çevirmək cəmiyyətin mərhəmət anlayışı barədə ciddi suallar yaradır. Burada da məsuliyyət yalnız hadisədən sonra qəzəblənməklə bitməməlidir. Qanunvericiliyin tələblərinə əməl olunması, pozuntuların araşdırılması, heyvanların müdafiəsi mexanizmlərinin işləməsi və ictimai maarifləndirmə vacibdir. İnsanlığın bütün canlılara münasibətini eyni hüquqi kateqoriyada qiymətləndirmək olmaz. Ancaq bir cəmiyyətin mərhəmətə və məsuliyyətə münasibətini müzakirə edərkən heyvanlara qarşı qəddarlığı görməzdən gəlmək də olmaz.

Konstitusiyanın 71-ci maddəsi insan və vətəndaş hüquq və azadlıqlarına riayət edilməsinin və onların qorunmasının qanunvericilik, icra və məhkəmə hakimiyyəti orqanlarının borcu olduğunu müəyyən edir. Bu müddəa hüquqi dövlətin əsas şərtlərindən birini ifadə edir: insan hüquqlarının müdafiəsi yalnız xoş niyyətə deyil, dövlət orqanlarının hüquqi vəzifələrinə söykənməlidir. Konstitusiyanın 149-cu maddəsi normativ hüquqi aktların hüquqa və haqq-ədalətə əsaslanması prinsipini müəyyən edir. Bu yanaşma hüquqi tənzimləmənin yalnız formal mövcudluğunun kifayət etmədiyini xatırladır. Qaydaların hüquq sisteminin digər müddəaları ilə uyğunluğu, aydınlığı və ədalətlilik prinsipi ilə münasibəti də əhəmiyyət daşıyır. Burada ehtiyatlı olmaq lazımdır: cəmiyyətdə baş verən hər bir faciəni birbaşa Konstitusiyanın pozulması kimi təqdim etmək hüquqi baxımdan düzgün olmaz. Konkret pozuntunun müəyyən edilməsi üçün faktlar, tətbiq olunan qanunvericilik və səlahiyyətli orqanların qiymətləndirməsi nəzərə alınmalıdır. Lakin bu, həmin hadisələr haqqında hüquqi suallar verməkdən və dövlətin məsuliyyətini müzakirə etməkdən imtina etmək demək deyil. Əksinə, Konstitusiyanın verdiyi hüquqların real həyatda necə təmin olunduğunu soruşmaq hüquqi düşüncənin vacib hissəsidir. Qadının öldürülməsi barədə xəbərin yaratdığı ictimai narahatlıq təhlükəsizlik mexanizmlərinin effektivliyi haqqında suallar doğurur. Ailə daxilində cinsi zorakılıq iddiası uşaqların və digər həssas şəxslərin müdafiəsinin necə həyata keçirildiyini düşünməyə əsas verir. Dini geyimlə bağlı mübahisə isə vicdan azadlığı, təhsil hüququ, dünyəvilik və bərabərlik arasındakı hüquqi münasibətin aydınlaşdırılmasını tələb edir. Bu məsələlərin heç biri digərini əvəz etmir. Birinin müzakirəsi o birinin əhəmiyyətini azaltmamalıdır. İnsan hüquqları bir-birinə qarşı qoyulmalı olan mövzular deyil; onlar hüquqi dövlətin bütöv sisteminin hissələridir. Mənim üçün əsas narahatlıq da budur: cəmiyyət hansı hadisəyə necə reaksiya verdiyini, hansı hüququ nə üçün müdafiə etdiyini və öz prinsiplərini nə dərəcədə ardıcıl tətbiq etdiyini mütəmadi sorğulamalıdır.

Mən elə bir cəmiyyətdə yaşamaq istəyirəm ki, qadın küçəyə çıxarkən təhlükəsizliyini təsadüfə bağlamasın. Uşaq ailəsinin daxilində belə zorakılıqdan qorxmasın. İnsan dini əqidəsinə görə alçaldılmasın, dini əqidəsi olmadığı üçün də təzyiqə məruz qalmasın. Şagird təhsil almaq imkanını itirmək qorxusu ilə üzləşməsin. Müəllim peşəkar biliyi və pedaqoji fəaliyyəti ilə qiymətləndirilsin. Heyvanlara qarşı qəddarlıq adi hadisə kimi qəbul edilməsin. Hüquqlar haqqında danışarkən isə insanın kimliyindən, görünüşündən və cəmiyyətin ona münasibətindən asılı olmayaraq eyni hüquqi prinsiplər əsas götürülsün. Mənim bu arzularım hansısa dini dünyagörüşünün üstün tutulması ilə bağlı deyil. Bunlar Konstitusiyada ifadə olunan insan ləyaqəti, bərabərlik, təhlükəsizlik, vicdan azadlığı və təhsil hüququ kimi prinsiplərin real həyatda əhəmiyyət daşıması ilə bağlıdır. Konstitusiya yalnız dövlət orqanlarının istinad etdiyi sənəd olmamalıdır. O, vətəndaşın da öz hüquqlarını tanımasına, qərarların hüquqi əsaslarını soruşmasına və dövlətin üzərinə götürdüyü öhdəlikləri anlamasına imkan verməlidir. Biz Konstitusiyanı yalnız bayram günlərində xatırlanan, tədbirlərdə sitat gətirilən və rəsmi çıxışlarda səslənən sənədə çevirsək, onun cəmiyyət həyatındakı əhəmiyyətini məhdudlaşdırmış olarıq. Konstitusiyanın həqiqi mənası insanın hüququ ilə qarşılaşdığımız anda üzə çıxır: fərqli düşünən insanın hüququnu müdafiə edərkən, zorakılığa məruz qalan şəxsin yanında dayanarkən, ədalətsiz görünən qərarın hüquqi əsasını soruşarkən. Mən bütün problemlərin bir gündə həll ediləcəyini düşünmürəm. Hüquqi dövlətin qurulması davamlı iş, məsuliyyətli idarəetmə, effektiv hüquqi müdafiə mexanizmləri, ictimai iştirak və hüquq mədəniyyəti tələb edir. Lakin problemlərin mürəkkəb olması onların müzakirəsindən yayınmağa əsas vermir. İnsan hüquqlarının müdafiəsi bir-birindən fərqli insanların eyni cəmiyyətdə ləyaqətlə yaşaya bilməsi üçün zəruridir. Dövlətin dünyəvi xarakteri ilə vicdan azadlığının, ictimai qayda ilə fərdi hüquqların, vahid qaydalarla bərabərliyin necə uzlaşdırılması barədə suallar isə hüquqi əsaslarla cavablandırılmalıdır. Çünki hüquqi dövlətin gücü insanları eyniləşdirməkdə deyil, onların fərqlilikləri daxilində hüquqlarını qorumaqdadır.

Bəxtiyar Vahabzadənin adı çəkiləndə insanın yadına yalnız şeir gəlmir. Bəzən onun adı vicdanın səsinə, cəmiyyətin özünü sorğulamaq ehtiyacına çevrilir. Mən də bu gün özümə həmin sualları verirəm: Biz insanlıq haqqında nə qədər danışırıq və onu nə qədər yaşadırıq? Mənəviyyatı hansı dəyərlərlə ölçürük? Milli kimliyimizi yalnız keçmişimizin xatirəsi kimi qoruyuruq, yoxsa onu bugünkü davranışlarımızla da yaşadırıq? Bəlkə də insanlığın öldüyünü demək həddindən artıq ağır hökmdür. Çünki hələ də başqasının ağrısına biganə qalmayan, haqsızlığa etiraz edən, müdafiəsiz olanın yanında dayanan, fərqli düşünən insanın hüququnu müdafiə edən insanlar var. Elə onların varlığı bu cümləni qəti hökm kimi qəbul etməyə imkan vermir. Amma insanlığın təhlükə altında olduğunu hiss etmək üçün onun tamamilə yox olmasını gözləmək də lazım deyil. Mənim etirazım məhz bu təhlükəyədir: hüquqların sözlərdə qalmasına, faciələrin gündəlik xəbərə çevrilməsinə, fərqli olanın hüququnun mübahisə predmetinə çevrilməsinə və mənəviyyatın davranışdan ayrılmasına. Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyası bizə insan ləyaqətini, bərabərliyi, təhlükəsizliyi, təhsil və vicdan azadlığını xatırladır. Bu prinsiplərin hər biri həm hüquqi mətnin, həm də ictimai həyatın ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Onların tətbiqi ilə bağlı suallar vermək dövlətə və cəmiyyətə qarşı olmaq deyil. Əksinə, hüquqi dövlətin prinsiplərinə ciddi yanaşmaqdır. Çünki vətənə bağlılıq onun haqqında yalnız yaxşı danışmaqdan ibarət deyil. Vətənə bağlılıq onun insanlarını qorumağı, hüquqlarını müdafiə etməyi, problemlərini görməyi və daha ədalətli gələcək üçün məsuliyyət daşımağı da ehtiva edir. Mən istəyirəm ki, bir gün insanlıq haqqında yazılan məqalələrimiz faciələrə verilən gecikmiş reaksiyalar olmasın. İstəyirəm ki, Konstitusiyanın hər bir maddəsi insanların həyatında hiss edilən hüquqi təminata çevrilsin. İstəyirəm ki, milli kimliyimizlə mənəviyyatımızı, dünyəviliyimizlə vicdan azadlığımızı, dövlətin qaydaları ilə insanın ləyaqətini bir-birinə qarşı qoymaq əvəzinə, bunları hüquq və ədalət çərçivəsində uzlaşdıra bilək. Və ən çox da istəyirəm ki, insanlıq haqqında danışmaq məcburiyyətində qalmadığımız, çünki insanlığın özünün həyatımızda görünən olduğu bir cəmiyyətdə yaşayaq.

Çünki Konstitusiyanın gücü onun səhifələrində yazılan hüquqlarla deyil, həmin hüquqların qoruduğu insanların həyatında nə dərəcədə gerçəkləşməsi ilə də ölçülür.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.10.2026)