İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Kəndin bir kənarında, ötən illərin səssizliyinə bürünmüş köhnə bir məktəb binası dayanır. Bir vaxtlar qapısından şagirdlərin səsi, dəhlizlərindən uşaq gülüşləri əskik olmayan bu bina indi sanki öz taleyi ilə baş-başa qalıb. Divarlarına hopmuş səslər çoxdan susub, pəncərələrindən boylanan uşaqlıq dünyası uzaqlaşıb. Həyətindəki ağaclar əvvəlki kimi kölgə salır, külək yenə budaqları tərpədir, amma o həyəti canlandıran ayaq səsləri eşidilmir. Məktəb susur... Ancaq bu sükutun içində neçə-neçə ömrün səsi, neçə-neçə nəslin xatirəsi yaşayır.

Görəsən, divarların da yaddaşı varmı? Olsaydı, görəsən, bu köhnə məktəbin yaddaşı nələrdən danışardı! İlk dəfə əlindən tutub məktəbə gətirdikləri balacaların həyəcanından, yazı taxtası qarşısında dayanıb ilk hərfləri öyrənən uşaqların sevincindən, müəllimin mehriban baxışından, tənəffüsdə həyətə yayılan gülüşlərdən... Bəlkə də, o divarlar bütün bunları hələ də unutmur. Sadəcə, danışmağa adam tapmır.

Bir vaxtlar bu məktəbin səhərləri başqa cür açılardı. Dərs zəngi kəndin sükutunu yarar, uşaqların səsi ətrafa yayılardı. Çiyinlərində çanta, gözlərində ümid, ürəklərində min bir arzu ilə məktəbə gələn şagirdlər həyətə doluşardılar. Kiminin əlində yarımçıq yeyilmiş bir tikə çörək, kiminin cibində mürəkkəbli qələm, kiminin dəftərində səliqə ilə yazılmış ev tapşırığı olardı. O zaman heç kim düşünməzdi ki, bir vaxt gələcək bu adi günlər ömrün ən əziz xatirələrinə çevriləcək.

Sinif otaqlarında müəllimlərin səsi eşidilərdi. Təbaşir yazı taxtasında xırçıldayar, şagirdlər dəftərlərinə əyilər, bəzən bir sualın cavabını tapmaq üçün həyəcanlanar, bəzən də düzgün cavab verəndə sevinərdilər. Hər sinifdə ayrı bir dünya vardı. Birində riyaziyyatın çətin məsələləri həll olunardı, digərində ana dilimizin sözləri, ədəbiyyatımızın misraları şagirdlərin yaddaşına köçərdi. Məktəb təkcə bilik verilən yer deyildi; burada insan olmağı, dostluğu, sədaqəti, zəhməti və məsuliyyəti öyrənirdik.

İllər keçdi. O uşaqlar böyüdülər, hərəsi bir tərəfə dağıldı. Kimi müəllim oldu, kimi həkim, kimi mühəndis, kimi torpağa bağlandı, kimi başqa şəhərlərdə özünə həyat qurdu. Bir vaxtlar eyni partada oturanlar, eyni kitabdan dərs oxuyanlar indi müxtəlif ünvanlarda yaşayırlar. Ancaq onları birləşdirən görünməz bir bağ var: köhnə məktəb binası. Hər birinin yaddaşında onun bir sinfi, bir pəncərəsi, bir ağacı, bir də unudulmayan müəllim səsi qalıb.

Bəzən insan illər sonra doğma kəndinə qayıdır. Küçələrlə addımlayır, tanış evlərə baxır, uşaqlıq izlərini axtarır. Nəhayət, məktəbin həyətinə çatanda ayaqları sanki yavaşlayır. Qarşısında dayanan bina ona təkcə keçmişi deyil, özünün keçmişdə qalan bir parçasını da xatırladır. Bir vaxtlar qaça-qaça girdiyi qapının qarşısında dayanır, pəncərələrə baxır. Elə bil bir azdan zəng çalınacaq, sinif yoldaşları həyətə tökülüşəcək, müəllim dəhlizdə görünəcək.

Amma zəng çalmır... Həyətdə yalnız küləyin səsi eşidilir. İnsanın ürəyini göynədən də elə bu səssizlikdir. Çünki burada itirilən yalnız bir məktəb səsi deyil, bütöv bir zamanın nəfəsidir. Hər küncündə uşaqlıqdan bir iz qalan bina indi xatirələrin sığınacağına çevrilib. Onun köhnəlmiş divarlarına baxdıqca insan anlayır ki, zaman binaları da qocaldır, amma onların içində yaşanmış günləri köhnəldə bilmir.

Məktəbin nisgili, bəlkə də, ən çox müəllimlərin xatirəsində yaşayır. Bir vaxtlar sinif otağından sinif otağına tələsən, şagirdlərinin adlarını bir-bir çağıran, hər uğura sevinən, hər uğursuzluğa üzülən müəllimlər indi o günləri yada salanda sanki yenidən gəncləşirlər. Onların yaddaşında hər şagirdin ayrıca yeri var. Kiminin iti zəkası, kiminin utancaqlığı, kiminin dəcəl hərəkətləri, kiminin böyük arzuları unudulmayıb.   

Bəs məktəbin köhnə divarları bu gün nələr düşünür? Bəlkə də o, vaxtilə öz siniflərindən keçən insanların taleyini xatırlayır. Bəlkə pəncərələri yol çəkir, qapısı yenidən açılacağı günü gözləyir. Əlbəttə, bunlar bizim duyğularımızın dilə gətirdiyi xəyallardır. Ancaq bəzən insanın hiss etdiklərini ifadə etmək üçün cansız əşyalara da ürək vermək lazım gəlir. Çünki köhnə məktəb binası artıq sadəcə daşdan, kərpicdən tikilmiş bir tikili deyil. O, kəndin yaddaşı, bir neçə nəslin ortaq xatirəsi, zamanın susdura bilmədiyi bir tarixdir.

Hər köhnə bina qorunmağa layiq deyilmi? Əlbəttə, ilk növbədə onun vəziyyəti, təhlükəsizliyi və gələcək istifadəsi nəzərə alınmalıdır. Ancaq tarixi və mənəvi əhəmiyyət daşıyan məktəb binalarına yalnız köhnəlmiş tikili kimi baxmaq doğru olmazdı. Onların divarları arasında yaşayan xatirələr də qorunmağa möhtacdır. Bəzən bir fotoşəkil, bir xatirə lövhəsi, keçmiş məzunların topladığı sənədlər, müəllimlərin və şagirdlərin danışdığı əhvalatlar bütöv bir məktəbin tarixini gələcək nəsillərə çatdıra bilər.

Çünki məktəb yalnız dünənin deyil, sabahın da yaddaşıdır. Bu gün onun qarşısında dayanan gənc sabah öz övladına burada oxuduğu illərdən danışa bilər. Köhnə sinif otaqlarını göstərib ilk müəllimini xatırlayar, bir vaxtlar oturduğu partanı, pəncərədən görünən mənzərəni təsvir edər. Beləcə, keçmiş bir nəslin xatirəsindən o biri nəslin yaddaşına köçər. Məktəb binası da öz mənəvi ömrünü davam etdirər.

Bəzən düşünürəm: görəsən, köhnə məktəbin ən çox nəyin həsrətini çəkir? Bəlkə səhər tezdən həyətə doluşan uşaqların səsini, bəlkə müəllimin sinfə daxil olarkən söylədiyi ilk kəlməni, bəlkə də dərs bitəndən sonra qapıdan çıxmağa tələsən şagirdlərin addımlarını... Bəlkə də o, bütün bunları bir daha görməyəcəyini bildiyi üçün susur. Onun susqunluğu bizə zamanın qədrini bilməyi, yaşadığımız günləri qorumağı xatırladır.

Köhnə məktəb binasının nisgili əslində bizim nisgilimizdir. O binanın divarlarında öz uşaqlığımızı, gəncliyimizi, ilk arzularımızı görürük. Onun qapısından içəri baxanda təkcə boş sinifləri deyil, ömrümüzün geri dönməyən illərini seyr edirik. Məktəb bizdən ayrılmayıb; biz ondan uzaqlaşmışıq. Ancaq yaddaşımızda onun qapısı həmişə açıqdır.

Bir gün yenə həmin həyətə qayıdacağıq. Bəlkə saçlarımıza dən düşmüş, addımlarımız yavaşımış olacaq. Məktəbin qarşısında dayanıb pəncərələrinə baxacaq, ürəyimizdə illərdir qoruduğumuz sözləri pıçıldayacağıq. O zaman anlayacağıq ki, insanın ömründə elə məkanlar var, onları tərk etmək mümkündür, unutmaq isə yox.

Köhnə məktəb binası, sən neçə-neçə nəslin ilk addımlarına şahid oldun, neçə-neçə arzunun yolunu işıqlandırdın. Divarların köhnəlsə də, yaddaşımızda həmişə yaşayacaqsan. Bəlkə, bu gün həyətində zəng səsi eşidilmir, siniflərində uşaqların gülüşü duyulmur. Ancaq sənə bağlı xatirələr hələ də yaşayır, uzaqlara səpələnmiş insanları öz ətrafında birləşdirir.

Binalar zamanla köhnəlir, yolları ot basır, səslər susur. Amma zaman bir məktəbin insan talelərinə yazdığı izləri silə bilmir. Köhnə məktəb binasının ən böyük nisgili bəlkə də elə budur: onun divarları susub, amma xatirələri hələ də danışır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(12.10.2026)