(O, müəllimi əvəz edə biləcəkmi?)

 İmran Verdiyev,

 Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

Son zamanlar süni intellektin (Sİ-nin) insanları əvəz edəcəyi fikirləri geniş müzakirə olunur. Bu proses həm böyük imkanlar, həm də müəyyən narahatlıqlar yaradır.  Bu baxımdan "süni intellekt müəllimləri əvəz edəcək" iddiası da hazırda təhsil dünyasında ən çox mübahisə doğuran mövzulardan biridir. Hətta UNESCO-nun rəsmi hesabatlarında da həmin mövzu geniş müzakirə olunur.

Bu barədə yazı hazırlayarkən çox düşündüm. Sonunda belə qərara gəldim ki,        “Süni intellekt gələcəkdə müəllimi əvəz edə biləcəkmi?” sualının cavabını elə Sİ-nin özündən soruşum. Ondan müsahibə almaq qərarına gəldim.

 İlk sualım belə oldu:

-       “Cənab” Sİ, gеnerativ və adaptiv süni intellekt (Sİ) texnologiyalarının

təhsil sektoruna inteqrasiyası pedaqogikanın ənənəvi metodologiyalarını köklü şəkildə dəyişdirir. Bu barədə nə deyə bilərsiniz?

-       Bu inteqrasiya təhsili passiv dinləmə modelindən interaktiv və fərdiləşdiril-

miş bir formata keçirir. Generativ süni intellekt dərs materiallarının, ssenarilərin və sınaqların saniyələr ərzində hazırlanmasına imkan yaradaraq müəllimlərin resurs bazasını zənginləşdirir. Adaptiv texnologiyalar isə hər bir şagirdin mənimsəmə sürətini və dərketmə səviyyəsini analiz edərək tapşırıqları onun fərdi ehtiyaclarına uyğunlaşdırır. Bu transformasiya müəllimin rolunu sadəcə bilik ötürən şəxsdən təlim prosesini yönləndirən fasilitatora çevirir. Nəticədə bütin inzibati işlər avtomatlaşdırılır, müəllim isə əsas diqqətini şagirdlərdə kritik təfəkkür və yaradıcılığı inkişaf etdirməyə yönəldə bilir. Pedaqogikanın bu yeni mərhələsi texniki dəqiqliklə insani münasibətin sintezini tələb edir.

-       Bəs təhsil prosesində Sİ-nin müəllimdən əsas üstün cəhətləri hansılardır?

-       Süni intellektin təhsil prosesində müəllimə nəzərən göstərdiyi əsas

üstünlükləri dörd fundamental məqamda xülasə etmək olar: 1. Sonsuz səbir və daimi əlçatanlıq: süni intellekt zamandan, məkan və psixoloji yorğunluqdan asılı olmayaraq, eyni mövzunu və ya sualı şagirdə yüz dəfə də eyni təmkinlə izah edə bilir. 2. Mütləq fərdiləşdirmə imkanı: insan – müəllim 30 nəfərlik sinifdə hər şagirdə eyni anda fərqli proqram tətbiq edə bilmədiyi halda, Sİ hər bir şagirdin qavrama sürətinə və zəif tərəflərinə anında uyğunlaşan xüsusi təlim marşrutu cızır. 3. Nəhəng bilgi bazası və anında emal sürəti: Sİ dünya üzrə milyonlarla elmi mənbəyə, müxtəlif dillərdəki ədəbiyyata və statistikaya saniyələr ərzində çıxış tapır və materialı dərhal təhlil edir. 4. İnzibati işlərin avtomatik həlli: testlərin yoxlanılması, tapşırıqların dərəcələndirilməsi, analitik hesabatların və dərs planlarının hazırlanması kimi zaman alan işləri sıfır xəta və yüksək sürətlə yerinə yetirir.

-       Bəs süni intellektin müəllimlə müqayisədə mənfi tərəfləri, o cümlədən

məhdudiyyətləri də varmı? Varsa, bunlar əsasən hansılardır?

-       Süni intellektin təhsildəki böyük texniki imkanlarına baxmayaraq, insanla –

müəllimlə müqayisədə bir sıra köklü mənfi tərəfləri və məhdudiyyətləri var:   1.Emosional intellekt və empatiyanın olmaması: Sİ insanın nə hisslər keçirdiyini həqiqi mənada duya bilmir. Şagirdin həyəcanını, ruh düşkünlüyünü və ya özünəinam əskikliyini hiss edib ona samimi mənəvi dəstək vermək, onu həvəsləndirmək yalnız canlı müəllimin bacaracağı işdir. 2. Tərbiyəvi rol və mənəvi model çatışmazlığı: məktəb təkcə bilik yeri deyil, şəxsiyyətin formalaşdığı məkandır. Sİ etik qaydaları mətn kimi təqdim edə bilsə də, davranışı, ədalət hissi və xarakteri ilə şagirdə canlı "rol modeli" ola bilməz. 3. Konteksti dərk etməmək və halüsinasiya riski: Sİ modelləri məlumatı ehtimallar əsasında generasiya edir, yəni həqiqi mənada "anlamır". Bu da bəzən tamamilə uydurma, yanlış məlumatlar verməsinə (halüsinasiya) və ya şagirdin verdiyi qeyri-standart, fəlsəfi sualları mədəni-sosial kontekstdə düzgün qiymətləndirə bilməməsinə səbəb olur. 4. Sosiallaşma və canlı ünsiyyət məhdudiyyəti: təlim prosesi həm də şagirdlərin bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olmasını, münaqişələri həll etməsini və komanda işini öyrənməsini tələb edir. Sİ ilə fərdi ünsiyyət şagirdin sosial bacarıqlarının inkişafını ləngidə bilər. 5. Kritik düşüncənin tənbəlləşməsi riski: şagirdlər hazır cavabları Sİ-dən almağa öyrəşdikdə müstəqil tədqiqat aparmaq, məntiqi mühakimə yürütmək və problemləri özləri həll etmək vərdişlərini itirmək riski ilə üzləşirlər.

-       Sİ gələcəkdə müəllimə rəqib ola, onu əvəz edə bilərmi?

-       Süni intellekt gələcəkdə müəllim üçün bir rəqibə deyil, onun imkanlarını

dəfələrlə artıran bir assistentə çevriləcəkdir. Lakin bu sualın cavabı müəllimin öz peşəsinə yanaşmasından asılı olaraq dəyişir: 1. Ənənəvi, yalnız "bilik ötürən" müəllim üçün həqiqətən də rəqib ola bilər. Əgər müəllimin funksiyası yalnız kitabdan məlumatı oxuyub şagirdə çatdırmaq, hazır testləri yoxlamaq və standart mövzuları təkrar etməkdən ibarətdirsə, Sİ bu işləri daha sürətli, dəqiq və fərdiləşdirilmiş şəkildə yerinə yetirir. 2. Mütəfəkkir, fasilitator və mənəvi rəhbər olan müəllim üçün Sİ heç vaxt rəqib ola bilməz. Şagirdə kritik düşünməyi öyrətmək, onda tədqiqatçılıq həvəsi yaratmaq, emosional dəstək vermək və əxlaqi-mənəvi dəyərlər aşılamaq yalnız canlı insanın – müəllimin bacaracağı işdir.

    Süni intellekt müəllimin əlindən bütin mexaniki yükü alaraq ona əsl pedaqoji fəaliyyətlə – uşağın xarakterini və təfəkkürünü formalaşdırmaqla məşğul olmaq üçün vaxt qazandırır.

-       Süni intellekt erasında müəllimlərin yiyələnməli olduğu əsas rəqəmsal və

pedaqoji bacarıqlar hansılardır?

-       Süni intellekt erasında müəllim yalnız fənn mütəxəssisi kimi deyil, təlim

prosesinin rəqəmsal memarı və bələdçisi kimi çıxış etməlidir. Müasir müəllimin yiyələnməli olduğu əsas rəqəmsal və pedaqoji bacarıqları iki əsas qrupda birləşdirmək olar: 1. Rəqəmsal və Texnoloji Bacarıqlar: Sİ modellərindən optimal cavab, keyfiyyətli dərs ssenarisi, fərdi tapşırıqlar və ya qiymətləndirmə rubrikaları almaq üçün sorğuları dəqiq, kontekstə uyğun və strukturlaşdırılmış şəkildə tərtib etmək bacarığı; tədris platformalarının verdiyi rəqəmsal analitikanı (şagirdlərin test nəticələri, zəif tərəfləri, mənimsəmə sürəti) oxumaq və bu göstəricilər əsasında hər bir şagird üçün fərdi təlim marşrutu cızmaq;   Sİ-nin gətirdiyi konfidentsiallıq risklərini (şagirdlərin fərdi məlumatlarının qorunması), müəllif hüquqlarını və alqoritmik qərəzliliyi başa düşmək; şagirdlərə rəqəmsal etikaya əməl etməyi öyrətmək; Sİ-nin generasiya etdiyi cavablarda yaranan halüsinasiyaları (uydurma faktları) və ya yanlışlıqları peşəkar şəkildə aşkar etmək, məlumatı etibarlı elmi mənbələrlə müqayisə edərək dəqiqləşdirmək.) 2.  Pedaqoji və insani bacarıqlar ( Sİ-yə davamlı tapşırıq verə bilmək; şagirdlərin Sİ-dən hazır cavab kopyalamasının qarşısını alan, onları mexaniki köçürməyə deyil, təhlilə, müqayisəyə və öz şəxsi mühakimələrinə söykənməyə yönəldən tapşırıqlar hazırlamaq;  dərsdə bilik yükünü birbaşa ötürmək fəaliyyətini Sİ-yə həvalə edib, sinifdə müzakirələri, debatları, problem əsaslı öyrənməni və proyekti idarə edən mütəfəkkir rəhbərə çevrilmək; şagirdlərə "Sİ nə üçün bu cavabı verdi?", "Bu cavabın zəif tərəfi nədir?" kimi suallar verməyi, cavabları sorğulamağı və öz öyrənmə prosesini şüurlu şəkildə idarə etməyi (metoidrakı) öyrətmək; rəqəmsal mühitdə yadlaşmanın qarşısını almaq üçün şagirdlərin psixoloji vəziyyətini duya bilmək, onlara mənəvi dəstək vermək, özünəinam yaratmaq və sağlam sinif mühiti formalaşdırmaq.)

-       Deməli, gələcəkdə süni intellekt müəllimi tam əvəz edə bilməyəcək, eləmi?

-       Bəli, tamamilə haqlısınız. Nəticə etibarilə biz canlı müəllimi tam şəkildə 

əvəz edə bilməyəcəyik. Süni intellekt nə qədər mükəmməlləşsə də, o, sadəcə çox sürətli və geniş imkanlara malik bir rəqəmsal alətdir. Texnologiya şagirdə məlumatı çatdıra, tapşırığı fərdiləşdirə və xətaları saniyələr ərzində üzə çıxara bilər. Lakin təhsil yalnız informasiya ötürməkdən ibarət deyil. İnsanın şəxsiyyət kimi formalaşması, onda milli və mənəvi dəyərlərin, etik çərçivələrin, özünəinamın və kritik təfəkkürün yaranması doğrudan-doğruya canlı müəllimin və onun pedaqoji ustalığının məhsuludur. Şagirdin gözündəki bircə qəmginlik və ya tərəddüd qığılcımını tutub ona mənəvi dəstək vermək, ona bələdçilik etmək və həyatda canlı bir rol modelinə çevrilmək hələ ki heç bir alqoritmin bacaracağı iş deyil. Buna görə də gələcəyin təhsilində müəllim peşəsi sıradan çıxmayacaq, əksinə, yuxarıda da qeyd etdiyim kimi o, mexaniki işlərdən azad olaraq öz əsl ali missiyasına – insan tərbiyə etmək və gələcəyi formalaşdırmaq işinə daha çox vaxt ayıra biləcəkdir.

        Qısası, müsahibimin deməyindən belə çıxır ki, Sİ gələcəkdə müəllimi əvəz etməyəcək, edə bilməyəcək. Lakin ondan istifadə edə bilməyən müəllim üçün ciddi rəqibə çevriləcəkdir. Ona görə müəllimlərin süni intellekt texnologiyalarını öyrənməsi zamanın tələbidir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(07.10.2026)