“MƏNDƏ SIĞAR İKİ CAHAN”, YOXSA “MƏNDƏ SIĞAR İKƏN CAHAN”?

İmran Verdiyev,

Azərbaycan Respublikasının Əməkdar müəllimi.

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Oğuz təmsilçisi

İmadəddin Nəsiminin məşhur “Sığmazam” qəzəlinin ilk misrası uzun illərdir mətnşünaslıq və ədəbiyyatşünaslıq baxımından mübahisə doğurur. Ənənəvi oxunuş “Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam” şəklindədir. Lakin  Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə misranın “Məndə sığar ikən cahan, mən bu cahana sığmazam” kimi oxunmasının daha doğru olduğunu irəli sürmüşdür.  

İ.Nəsimi Azərbaycan klassik poeziyasının ən böyük nümayəndələrindən biridir. Onun yaradıcılığında insan, kainat, varlıq, ruh və ilahi həqiqət kimi fəlsəfi məsələlər xüsusi yer tutur.

Məşhur “Sığmazam” qəzəli də Nəsimi dünyagörüşünün ən parlaq nümunələrindən sayılır. Qəzəlin ilk beyti belədir:

“Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam,

Gövhəri-laməkan mənəm, kövnü-məkanə sığmazam”.

İlk misranın “Məndə sığar ikən cahan” şəklində oxunmasının daha doğru olduğu barədə də fikir mövcuddur. Bu yanaşmanın ən tanınmış tərəfdarı böyük şairimiz B.Vahabzadədir.

Burada məsələ yalnız “iki” və “ikən” sözlərindən birinin seçilməsi deyil. Bu sözlər misranın fəlsəfi mənasını da dəyişir. Buna görə mübahisəyə həm mətnşünaslıq, həm də Nəsiminin poetik dünyagörüşü baxımından yanaşmaq daha doğru olardı.

“Məndə sığar iki cahan” variantı Nəsimi irsinin ən geniş yayılmış mətn formasıdır. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyasının və Azərbaycan Milli Kitabxanasının Nəsimi haqqında materiallarında qəzəlin ilk misrası bu şəkildə təqdim olunur.

Nəsimi irsinə dair biblioqrafik nəşrlərdə də eyni variant qorunur. Bu, “iki cahan” oxunuşunun müasir dövrdə təsadüfən yaranmadığını, uzun müddət davam edən mətn və nəşr ənənəsinə söykəndiyini göstərir. Lakin “iki cahan” ifadəsinin mənasını yalnız “bu dünya və axirət” kimi izah etmək düzgün olmaz. Nəsiminin poeziyasında “cahan” daha geniş semantik məna daşıyır: maddi və mənəvi aləm, insan və kainat münasibəti, zahir və batin kimi anlayışlarla əlaqələnir.

Dahi şairimizin başqa bir şeirində belə deyilir:

“Var bu cahandan özgə bizim bir cahanımız,

Surəti bu aləm oldu bizə ol məkanımız”.

Bu nümunə “cahan” anlayışının Nəsimi yaradıcılığında çoxqatlı məna daşıdığını göstərir.

Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə “Sığmazam” qəzəlinin ilk misrasının “Məndə sığar ikən cahan” şəklində oxunmasının daha məntiqli olduğunu söyləyirdi. Bu variantda fikir belə qurulur: “Cahan məndə sığır, mən isə cahana sığmıram”. Beləliklə, misranın paradoksu daha aydın görünür. İnsan öz daxilində kainatı ehtiva edir, lakin maddi kainat insanın mənəvi mahiyyətini əhatə edə bilmir.

Vahabzadənin fikrincə, “iki” əvəzinə “ikən” sözünün işlənməsi Nəsiminin insan haqqında fəlsəfi düşüncəsinə daha uyğun gəlir. O, klassik mətnlərin köçürülməsi zamanı qrafik oxunuş fərqlərinin yarana biləcəyini də ehtimal edirdi.

Bu yanaşma fəlsəfi baxımdan inandırıcı olsa da, onun mətnşünaslıq statusu ayrıca qiymətləndirilməlidir.

Klassik mətnlərdə hansı variantın müəllifə aid olduğunu müəyyənləşdirərkən əsas meyar yalnız məna deyil. Burada əlyazmaların, müxtəlif nüsxələrin və erkən nəşrlərin müqayisəsi həlledici əhəmiyyət daşıyır. Əsas məsələ budur: “Nəsiminin qədim əlyazmalarından hansındasa bu sözün “ikən” kimi yazıldığı və ya belə oxunmasının mümkün olduğu açıq şəkildə təsdiqlənirmi?”

Mövcud açıq mənbələrdə “ikən” variantını qəti şəkildə təsdiqləyən belə bir əlyazma nümunəsi göstərilmir. Əksinə, “iki cahan” oxunuşu Nəsimi mətnlərinin müxtəlif nəşrlərində sabit şəkildə qorunmuşdur. Filoloq-alim S.Şıxıyeva da Nəsiminin anadilli divanının əlyazma və nəşr ənənəsində “iki cahan” variantının olduğunu, “ikən” formasının isə həmin mətnlərdə təsdiqlənmədiyini bildirir. Bu baxımdan “iki cahan” variantı hazırda daha möhkəm mətnşünaslıq əsasına malikdir.

“Sığmazam” qəzəlinin davamı “mən” anlayışının miqyasını da göstərir. Nəsimi yazır: “Cism ilə can mənəm, vəli cism ilə canə sığmazam” və “Can ilə həm cahan mənəm, dəhr ilə həm zaman mənəm, Gör bu lətifeyi ki, mən dəhrü-zəmanə sığmazam”. Burada insan özünü həm cism, həm can, həm cahan, həm də zamanla əlaqələndirir, lakin bunların heç birinə sığmayan varlıq kimi təqdim edir.

Məhz bu kontekst “ikən” oxunuşunun fəlsəfi cazibəsini də artırır. “Məndə sığar ikən cahan” deyildikdə insanın kainatı özündə ehtiva etməsi fikri daha qabarıq görünür.

Lakin bu fəlsəfi uyğunluq “ikən” sözünün mütləq Nəsiminin ilkin mətnində olduğunu sübut etmir. Mətnin fəlsəfi baxımdan uğurlu izahı ilə müəllif mətninin müəyyənləşdirilməsi fərqli məsələlərdir.

Əslində hər iki oxunuş Nəsiminin insan haqqında düşüncəsinin müxtəlif tərəflərini üzə çıxarır. “Məndə sığar iki cahan” variantında insan iki cahanı özündə ehtiva edən varlıq kimi təqdim edilir. “Məndə sığar ikən cahan” variantında isə cahanın insana sığması ön plana çəkilir.

Birinci variantın üstünlüyü onun mətn ənənəsində sabitliyidir. İkinci variantın üstünlüyü isə yaratdığı güclü fəlsəfi paradoksdur. Bu səbəbdən “ikən” oxunuşunu səhv kimi qiymətləndirmək də doğru olmaz. O, Nəsimi fəlsəfəsinin müəyyən bir tərəfini ifadə edən ciddi interpretasiyadır. Lakin onu müəllifin ilkin mətni kimi təqdim etmək üçün əlyazma sübutu lazımdır.

Nəsiminin “Sığmazam” qəzəlinin “Məndə sığar iki cahan”, yoxsa “Məndə sığar ikən cahan” şəklində olması məsələsində mövcud mənbələrə əsaslanan daha ehtiyatlı nəticə “iki cahan” variantının əsas götürülməsidir. 

“İki cahan” variantı Azərbaycan elmi və ədəbi mənbələrində geniş şəkildə sənədləşmişdir.

“İkən” variantı isə əsasən B.Vahabzadənin irəli sürdüyü fəlsəfi-poetik oxunuşdur. Onun məntiqi əsası çox güclüdür. Bununla belə, hazırda bu oxunuşu Nəsiminin ilkin mətni kimi qəti şəkildə təsdiqləyən əlyazma dəlili ortaya qoyulmayıb.

Ona görə elmi məqalələrdə və Nəsimi mətnlərinin təqdimatında əsas variant kimi: “Məndə sığar iki cahan, mən bu cahana sığmazam” forması işlədilməli, “ikən” variantı isə Bəxtiyar Vahabzadənin təklif etdiyi alternativ mətn-fəlsəfi yozum kimi göstərilməlidir.

Məsələnin tam və qəti həlli gələcəkdə Nəsimi divanının müxtəlif əlyazma nüsxələrinin birbaşa və sistemli müqayisəsindən asılıdır. Bu baxımdan mübahisə yalnız bir sözün düzgün oxunuşu haqqında deyil, klassik irsimizin mətnlərinin necə qorunması, köçürülməsi və şərh edilməsi haqqında da mühüm elmi məsələdir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(30.09.2026)