Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Bəzən insanın deməyə o qədər çox sözü olur ki, heç birini deyə bilmir. Sözlər boğazında düyünlənir, cümlələr beynində yarımçıq qalır. Sonra susur. Qarşısındakı isə bu sükutu çox vaxt yanlış anlayır. Halbuki bəzi sükutlar boşluq deyil, əksinə, deyilməmiş minlərlə cümlənin daşıdığı ağır mənadır.

İnsan hər zaman danışaraq anlatmır özünü. Bəzən gözləri ilə danışır, bəzən üzündəki yorğunluqla, bəzən bir qapını səssizcə örtməsi ilə, bəzən də əvvəlki kimi zəng etməməsi, əvvəlki kimi soruşmaması ilə... Və bəzən susmaq “artıq deyəcək sözüm yoxdur” demək deyil. “Dediklərimin heç nəyi dəyişməyəcəyini anladım” deməkdir.

İnsan ən çox da anlaşılmadığı zaman susur. Dəfələrlə özünü izah edib. Nə hiss etdiyini, nəyə incidiyini, niyə uzaqlaşdığını, niyə əvvəlki kimi olmadığını... Hər dəfə bir az daha danışıb, bir az da özündən verib. Amma qarşısındakı onu anlamaq əvəzinə yalnız cavab verməyi seçib. Bir müddət sonra insan danışmaqdan yorulur. Çünki anlatmaq başqa şeydir, anlaşılmaq başqa.

Bəzən insanın ehtiyacı cavab deyil. Sadəcə eşidilmək istəyir. Dediklərinin qarşılığında müdafiə, ittiham və ya bəhanə yox, bir az anlayış gözləyir. Amma bunu tapa bilməyəndə susur.

Sükut bəzən bir vaz keçişdir. Əvvəllər uzun-uzadı danışdığın şeyləri artıq bir neçə sözlə keçişdirməyə başlayırsansa, bu laqeydlik deyil. Bəlkə də içində dəfələrlə qurduğun söhbətlərin sonuna gəlib çıxmısan. Artıq eyni şeyi təkrar-təkrar danışmağa gücün yoxdur.

İnsan bəzən susaraq deyir: “Daha çox izah etməyəcəyəm.” “Daha çox özümü müdafiə etməyəcəyəm.” “Məni anlamaq istəyən onsuz da anlayacaq.”

Bir insanın əvvəlki kimi sual verməməsi, əvvəlki qədər maraqlanmaması, mübahisə etməməsi, incidiyi halda belə cavab verməməsi bəzən ən böyük cümlədir. Çünki insan həqiqətən dəyər verdiyi yerdə mübarizə aparır. Danışır, əsəbiləşir, ağlayır, suallar verir, nəyinsə düzəlməsini istəyir. Amma bir gün bütün bunları dayandırırsa, bəlkə də içində nəsə çoxdan bitib.

Bəzən susmaq qarşısındakı insanı cəzalandırmaq deyil, özünü qorumaqdır. Çünki bəzi söhbətlər yaranı sağaltmaq əvəzinə yenidən qanadır. Bəzi insanlara nə desən də, səni anlamağa deyil, özünü haqlı çıxarmağa çalışırlar. Belə bir yerdə sükut insanın özünə göstərdiyi son mərhəmətdir.

Həyatımızda səssizcə uzaqlaşan insanlar olur. Bir gün fərq edirsən ki, əvvəllər hər gün danışdığın biri ilə artıq həftələrlə danışmırsan. Əvvəllər sənə danışacaq yüzlərlə sözü olan insan artıq həyatından bircə cümlə belə paylaşmır. Sən isə hələ də onun niyə dəyişdiyini anlamağa çalışırsan.

Bəlkə də dəyişən o deyil. Bəlkə sən onun sükutunu çox gec hiss etmisən.

Çünki insanlar bir anda uzaqlaşmırlar. Əvvəl içlərində uzaqlaşırlar. Sonra davranışları dəyişir. Daha az danışırlar, daha az gözləyirlər, daha az soruşurlar. Bir gün fiziki olaraq hələ yanındadırlar, amma ruhları çoxdan başqa bir yerə gedib.

Bəzi ayrılıqlar belə başlayır. Səssizcə. Hay-küysüz. Son bir mübahisə belə yaşanmadan. Bəzən bir insanın həyatındakı ən böyük vida “sağ ol” və ya “əlvida” demədən getməsidir.

Amma sükut yalnız incikliyin dili deyil. Bəzən sevginin də dilidir. Bir ananın övladına baxışında, bir atanın demədən etdiyi fədakarlıqda, yaşlı bir insanın qapıda gözləməsində, bir-birini illərdir tanıyan iki insanın eyni otaqda danışmadan otura bilməsində səssiz bir sevgi var.

Çünki həqiqi yaxınlıqda hər şeyi sözlərlə anlatmağa ehtiyac olmur. Bəzən bir baxış kifayətdir. Bəzən bir əlin çiyinə toxunması... Bəzən yanında səssizcə oturan bir insan... Bəzən də heç nə soruşmadan gətirilən bir fincan çay... Bəzi sevgilər cümlə qurmur, amma insanın qəlbinə toxunur.

Sükut həm də yetkinliyin bir formasıdır. Hər eşitdiyinə cavab verməməyi öyrənmək, hər mübahisəyə qoşulmamaq, hər yanlış anlaşılmanı düzəltməyə çalışmamaq, özünü hər kəsə izah etmək məcburiyyətində olmadığını anlamaq... İnsan böyüdükcə bəzi mübarizələrin qazanılmağa dəymədiyini öyrənir.

Əvvəllər saatlarla izah edəcəyin bir şeyi artıq bir baxışla keçirsən. Çünki bilirsən ki, səni həqiqətən tanıyan insanın hər şeyi səndən eşitməsinə ehtiyac yoxdur. Səni yanlış anlamaq istəyən isə ən doğru cümləni belə yanlış anlayacaq. Ona görə bəzən susmaq məğlub olmaq deyil, özünü lazımsız bir mübarizədən çəkib çıxarmaqdır.

Amma bir sükut da var ki, insanın içini ən çox o ağrıdır: demək istəyib deyə bilmədiyi sözlərin sükutu...

“Qal.”

“Getmə.”

“Sənə ehtiyacım var.”

“Məni buraxma.”

“Sənin üçün darıxmışam.”

“Kaş bir az da qalaydın.”

Bəzən bu cümlələrin heç biri deyilməz. İnsan qürurundan susar, qorxusundan susar, rədd edilməkdən qorxduğu üçün susar. Sonra illər keçər və o deyilməmiş cümlələr insanın içində yaşamağa davam edər.

Bəlkə də həyatımızdakı ən böyük peşmanlıqların bir qismi dediklərimizdən deyil, deyə bilmədiklərimizdən yaranır. Vaxtında söyləmədiyimiz “səni sevirəm”lərdən, təxirə saldığımız görüşlərdən, “sonra danışarıq” deyib keçdiyimiz söhbətlərdən, bir az yorğun olduğumuz üçün qucaqlamadığımız insanlardan...

Həyat hər zaman “sonra”ya zəmanət vermir. Bəzən sonraya yalnız xatirələr qalır.

Ona görə hər sükutu doğru anlamaq lazımdır. Susmaq hər zaman “mənə fərqi yoxdur” demək deyil. Bəzən əksinə, “mənə o qədər fərqi var ki, artıq danışa bilmirəm” deməkdir.

Bir insanın sükutunu kiçik görmək olmaz. Çünki sükut bəzən insanın verə biləcəyi son cavabdır.

İnsan danışarkən sözlərini seçir. Amma susarkən qarşısındakı insanın anlamasını gözlədiyi hər şeyi sükutunun içinə buraxır.

Bəlkə də buna görə bəzi sükutlar unudulmur. Bir otaqda deyilməyən söz... Bir qapının arxasından gəlməyən səs... Artıq zəng etməyən telefon... Bir insanın əvvəlki kimi “Necəsən?” deməməsi... Bunların hər biri öz-özlüyündə bir cümlədir.

Yetər ki, dinləməyi bilək.

Çünki bəzən insanın ən böyük fəryadı heç bir səs çıxarmadan susmasıdır.

Və bəzən, həqiqətən də, susmaq danışmaqdan daha çox şey deyir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.08.2026)