Rəqsanə Babayeva,

”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Sevginin görünməyən sərhədi

 

Valideyn olmaq insanın həyatında ən böyük məsuliyyətlərdən biridir. Çünki valideyn yalnız bir uşağın bu gününü deyil, sabahını da düşünür. Onun necə böyüyəcəyini, hansı insan olacağını, hansı seçimləri edəcəyini, həyatın çətinlikləri qarşısında necə dayanacağını düşünür. Bu qayğı bəzən o qədər güclü olur ki, valideyn övladının həyatında getdikcə daha çox yer tutmağa başlayır. Əvvəlcə bu, sadəcə qayğıdır: "Haradasan?", "Kimlə gedirsən?", "Nə vaxt qayıdacaqsan?" Sonra suallar artır, qərarlar valideyn tərəfindən verilməyə başlayır, uşağın seçimləri nəzarət altına alınır. Bir müddət sonra isə valideynin sevgisi ilə nəzarəti arasındakı sərhəd görünməz hala gəlir.

Ən çətin sual da məhz burada ortaya çıxır: Valideyn övladını qoruyur, yoxsa onun yerinə yaşamağa başlayır?

Uşağın həyatına müdaxilə etmək ilə ona yol göstərmək eyni şey deyil. Valideynin məsuliyyəti övladını bütün təhlükələrdən uzaqlaşdırmaq deyil. Çünki həyatın bütün təhlükələrini aradan qaldırmaq mümkün deyil. Əsl məsuliyyət uşağa təhlükələri tanımağı, qərar verməyi və səhvlərindən nəticə çıxarmağı öyrətməkdir.

Uşağı hər çətinlikdən qorumağa çalışan valideyn bəzən fərqinə varmadan onu həyatın özündən qoruyur. Halbuki insan güclənmək üçün müəyyən çətinliklərdən keçməlidir. Uşaq yıxılmadan ayağa qalxmağı, səhv etmədən düzgün qərar verməyi, itirmədən dəyər bilməyi həmişə öyrənə bilmir.

 

Valideynin qorxusu uşağın həyatına çevriləndə

 

Valideynin ən böyük hisslərindən biri qorxudur. Övladının başına nəsə gəlməsindən, yanlış insanlarla qarşılaşmasından, səhv seçim etməsindən, uğursuzluğa düçar olmasından qorxur. Bu qorxu çox vaxt sevgidən doğur. Lakin sevginin içindəki qorxu idarə olunmadıqda münasibətlərdə nəzarətə çevrilə bilər.

"Çünki sənin yaxşılığını istəyirəm" cümləsi valideyn tərəfindən səmimi şəkildə deyilir. Amma həmin cümlənin arxasınca uşağın bütün seçimləri məhdudlaşdırılırsa, burada artıq yalnız qayğıdan danışmaq çətinləşir.

Uşağın dostunu valideyn seçir, geyimini valideyn müəyyənləşdirir, hansı dərnəyə gedəcəyinə valideyn qərar verir, hansı ixtisası seçəcəyini valideyn deyir, hətta gələcəkdə kimlə ailə qurmasının daha doğru olduğunu da valideyn müəyyənləşdirmək istəyir. Uşaq isə bütün bunların içində öz həyatının sahibi olmaqdan getdikcə uzaqlaşır.

Bəzən valideyn uşağın həyatını onun yerinə yaşamağa başlayır. Övladının hansı peşəni seçəcəyini onun qabiliyyətindən çox, valideynin arzusu müəyyən edir. Uşağın hansı universitetə qəbul olacağı ailənin sosial gözləntiləri ilə ölçülür. Hətta bəzi ailələrdə uşağın uğuru onun öz xoşbəxtliyi ilə deyil, valideynin cəmiyyət qarşısında necə görünməsi ilə əlaqələndirilir.

Belə vəziyyətdə uşaq bir müddət valideyninin istədiyi kimi yaşaya bilər. Amma insanın daxilində öz seçiminə ehtiyac daim yaşayır. Gec-tez həmin ehtiyac özünü göstərir. Bəzən etirazla, bəzən ailədən uzaqlaşmaqla, bəzən də insanın öz həyatından narazılığı ilə.

 

"Mən sənin üçün daha yaxşı bilirəm"

 

Valideynin təcrübəsi böyük üstünlükdür. O, həyatda uşağın hələ qarşılaşmadığı çoxlu hadisələr görüb. Buna görə onun məsləhəti qiymətlidir. Lakin təcrübə heç vaxt başqa insanın həyatının tam sahibi olmaq hüququ vermir.

"Mən sənin üçün daha yaxşı bilirəm" düşüncəsi müəyyən yaşa qədər uşağın təhlükəsizliyi üçün faydalı ola bilər. Kiçik yaşlı uşaq həqiqətən də bir çox qərarları böyüklərin köməyinə ehtiyac duyaraq verir. Amma uşaq böyüdükcə onun məsuliyyət sahəsi də genişlənməlidir.

Valideyn bunu vaxtında qəbul etmədikdə münasibətlərdə problem yaranır. Çünki uşaq böyüyür, amma valideynin gözündə hələ də qərar vermək iqtidarında olmayan bir uşaq olaraq qalır.

On səkkiz, iyirmi və ya iyirmi beş yaşına çatmış insanın hər qərarını valideynin verməsi artıq tərbiyə deyil, asılılıq yaradan bir münasibət formasıdır. İnsan müstəqil qərar verməyi öyrənmədikdə, həyatın qarşısında özünü aciz hiss edə bilər.

Valideynin "Mən sənin üçün qərar verirəm" yanaşması əvəzinə "Sən nə düşünürsən, mən də öz fikrimi deyim" deməsi münasibətin mahiyyətini dəyişir. Burada valideyn öz rolundan imtina etmir. Sadəcə, övladına şəxsiyyət kimi yanaşmağa başlayır.

 

Uşağın yerinə yaşamaq mümkün deyil

 

Valideyn övladının ağrısını azaltmaq, onun səhvlərini önləmək istəyir. Bu, çox insani bir arzudur. Ancaq heç bir valideyn övladının yerinə yaşaya bilməz.

Uşağın yerinə imtahan verə bilməz. Onun yerinə dostluq qura bilməz. Onun yerinə sevə bilməz, seçim edə bilməz, peşman ola bilməz. Hətta valideyn ən doğru hesab etdiyi yolu göstərsə belə, övlad həmin yolu öz təcrübəsindən keçməlidir.

Bəzən valideynin ən böyük fədakarlığı müdaxilə etmək deyil, geri çəkilməyi bacarmaqdır.

Bu geri çəkilmək laqeydlik deyil. Əksinə, uşağın böyüdüyünü qəbul etməkdir. Onun öz ayaqları üzərində dayanmasına imkan verməkdir. Lazım gələndə yanında olmaq, amma hər addımını onun yerinə atmağa çalışmamaqdır.

 

Səhv etməkdən qorunan uşaq həyatı necə öyrənəcək?

 

Uşağın səhv etməsinə imkan vermək valideyn üçün asan deyil. Xüsusilə valideyn həmin səhvin nəticəsini əvvəlcədən görürsə, müdaxilə etmək istəyir. Lakin hər səhvin qarşısını almaq uşağı məsuliyyətli etmir.

Əgər uşaq hər dəfə qərar verərkən arxasında valideyninin hazır həllini görürsə, zamanla öz qərarlarına güvənməyi öyrənmir. O, daim kiminsə "doğru" cavabını gözləyir.

Halbuki uşağın bəzi səhvləri onun ən yaxşı müəllimi ola bilər.

Dost seçimində yanılmaq ona insanları tanımağı öyrədə bilər. Uğursuz bir qərar məsuliyyətin nə olduğunu göstərə bilər. Çətin bir təcrübə insanın öz gücünü kəşf etməsinə səbəb ola bilər.

 

Əlbəttə, burada söhbət uşağı təhlükənin qarşısında tək qoymaqdan getmir. Valideyn təhlükəli vəziyyətlərdə müdaxilə etməlidir. Amma hər narahatlıq təhlükə deyil. Hər səhv fəlakət deyil. Hər uğursuzluq da həyatın sonu deyil.

Valideyn bəzən övladının yıxılmasına imkan verməlidir ki, o, necə ayağa qalxacağını öyrənsin.

 

Valideynin arzusu, yoxsa uşağın həyatı?

 

Valideynlərin övladları ilə bağlı arzuları olur. Biri uşağını həkim görmək istəyir, digəri hüquqşünas, başqa biri müəllim, mühəndis və ya sənətçi. Bu arzuların arxasında çox vaxt sevgi dayanır. Valideyn övladının sabit və yaxşı gələcəyini istəyir.

Amma uşağın istəyi ilə valideynin arzusu toqquşduqda əsas sual ortaya çıxır: Kimin həyatı yaşanır?

Uşağın istedadı və marağı nəzərə alınmadan yalnız valideynin arzusunun həyata keçirilməsi sonradan ciddi narazılıq yarada bilər. İnsan sevmədiyi bir peşədə uğurlu olsa belə, daxilən xoşbəxt olmaya bilər.

Valideynin vəzifəsi uşağın həyatını əvvəlcədən yazmaq deyil. Onun hansı istiqamətə meyilli olduğunu görmək, bacarıqlarını tanımaq və doğru seçimlər etməsi üçün ona dəstək olmaqdır.

Bəzən uşağın seçdiyi yol valideynə qəribə görünə bilər. Çünki hər nəsil öz dövrünün ölçüləri ilə düşünür. Valideynin uşaqlığında uğurlu hesab edilən peşə bugünkü dünyada əvvəlki əhəmiyyətini itirmiş ola bilər. Eyni şəkildə bu gün yaranan yeni peşələr valideyn üçün anlaşılmaz görünə bilər.

Burada qadağa deyil, araşdırma lazımdır.

 

Uşağın şəxsi sərhədləri

 

Uşağın ailədə böyüməsi onun şəxsi məkanının olmaması demək deyil. Uşaq da müəyyən yaşdan etibarən şəxsi sərhədlərinin olduğunu hiss etməlidir.

Onun otağına icazəsiz daxil olmaq, şəxsi əşyalarını səbəbsiz yoxlamaq, dostluqlarını alçaltmaq, yazışmalarını daim nəzarətdə saxlamaq və hər addımını sorğu-sual etmək valideynə nəzarət hissi verə bilər. Lakin uşağın daxilində "Mənə güvənmirlər" düşüncəsini gücləndirir.

 

Etibar bir anda yaranmır. Uşağın davranışları ilə formalaşır. Amma etibarın formalaşması üçün uşağa da müəyyən qədər etibar etmək lazımdır.

Valideynin məqsədi uşağın bütün sirlərini bilmək deyil. Əsas məqsəd odur ki, uşaq sirrini paylaşmaq istədikdə qarşısında onu mühakimə etməyəcək bir valideyn tapsın.

Bu, nəzarətdən daha güclü qoruma üsuludur.

 

Yeniyetmənin qapısını döymək

 

Yeniyetməlik dövründə valideynlə övlad arasındakı məsafə daha çox hiss olunur. Uşaq öz otağına çəkilir, dostlarına daha çox vaxt ayırır, əvvəl danışdığı məsələləri artıq valideyni ilə bölüşmək istəmir. Valideyn bunu bəzən şəxsi təhqir kimi qəbul edir.

Halbuki yeniyetmənin özünə məxsus dünya yaratmaq istəyi təbiidir. O, artıq uşaqlıqdan çıxır və öz kimliyini axtarır.

Bu dövrdə valideynin qapını döyməsi sadəcə fiziki bir hərəkət deyil. Bu, "Sənin şəxsi məkanına hörmət edirəm" mesajıdır.

Əgər valideyn bu mərhələdə təzyiqi artırsa, uşaq daha çox qapanır. Əgər valideyn tamamilə geri çəkilsə, uşaq özünü tənha hiss edə bilər. Ən doğru yol məsafə ilə yaxınlıq arasında tarazlıq yaratmaqdır.

 

"Sənə güvənirəm" deməyin məsuliyyəti

 

Uşağa güvənmək yalnız gözəl bir cümlə deyil. Güvən məsuliyyət də tələb edir.

"Sənə güvənirəm" deyən valideyn uşağın qərarlarının nəticələrini də qəbul etməsinə imkan verməlidir. Əgər hər dəfə uşaq səhv etdikdə valideyn məsuliyyəti öz üzərinə götürürsə, güvən söz olaraq qalır.

Həqiqi güvən belədir: "Bu qərarı sən verdin, nəticəsini birlikdə düşünək. Səhv etmisənsə, onu düzəltməyin yolunu da birlikdə tapaq."

Bu yanaşma uşağa iki vacib hiss verir: azadlıq və məsuliyyət.

Azadlıq məsuliyyətsiz olduqda nəzarətsizliyə, məsuliyyət azadlıqsız olduqda isə təzyiqə çevrilir. Sağlam tərbiyə bu ikisini bir-birini tamamlayan dəyərlər kimi görür.

 

Valideyn nə vaxt geri çəkilməlidir?

 

Bəlkə də valideynliyin ən çətin suallarından biri budur: "Mən nə vaxt müdaxilə etməli, nə vaxt kənarda dayanmalıyam?"

Bunun hazır cavabı yoxdur. Hər uşaq, hər yaş və hər vəziyyət fərqlidir. Amma bir meyar var: Valideynin müdaxiləsi uşağın təhlükəsizliyi, sağlamlığı və əsas hüquqları ilə bağlıdırsa, müdaxilə zəruri ola bilər. Sadəcə valideynin şəxsi zövqü, qorxusu və ya cəmiyyətin nə deyəcəyi ilə bağlıdırsa, bir qədər geri çəkilib düşünmək faydalıdır.

Çünki bəzən valideyn uşağı təhlükədən deyil, öz narahatlığından qorumağa çalışır.

"Qonşular nə deyər?", "Qohumlar necə baxar?", "Filankəsin uşağı belə deyil" kimi düşüncələr uşağın həyatını müəyyən etməməlidir. Uşağın həyatının əsas məqsədi cəmiyyətin gözləntilərini təmin etmək deyil. O, öz potensialını reallaşdırmağı və məsuliyyətli insan olmağı öyrənməlidir.

 

Valideyn övladının dostu olmalıdırmı?

 

Son illərdə valideyn-övlad münasibətlərində "dost olmaq" ifadəsi çox işlədilir. Əslində valideynin uşağı ilə səmimi münasibət qurması çox vacibdir. Amma valideynin rolunu tamamilə dost roluna çevirmək də doğru deyil.

Uşağın dostlara, valideynə və müəllimə ehtiyacı fərqlidir. Valideyn həm sevən insan, həm də sərhəd qoyan, yol göstərən və lazım gəldikdə "yox" deməyi bacaran şəxsdir.

Əsas məsələ uşağın valideyndən qorxmaması, amma onun məsuliyyətini də dərk etməsidir. Valideyn "sənin dostunam" deyərək hər davranışı qəbul etməməli, "mən sənin valideyninəm" deyərək də uşağın bütün qərarlarını öz əlində saxlamamalıdır.

Ən sağlam münasibət səmimiyyətlə məsuliyyətin bir yerdə olduğu münasibətdir.

 

Bir gün uşaq böyüyəcək

 

Valideynlərin bəzən unutduğu bir həqiqət var: Uşaq bir gün böyüyəcək.

Bu gün əlindən tutub məktəbə apardığı övlad sabah öz yolunu seçəcək. Bu gün onun geyimini seçən valideyn sabah onun həyat yoldaşı, peşəsi və yaşayacağı şəhər barədə qərar verə bilməyəcək. Çünki həyatın müəyyən mərhələsindən sonra insanın yerinə qərar vermək mümkün deyil.

O gün gələndə iki nəticədən biri ortaya çıxır.

Ya uşaq öz qərarlarını verə bilən, məsuliyyət daşıyan və həyatının sahibinə çevrilmiş bir insan olur, ya da hər addımında valideyninin təsdiqini gözləyən, səhv etməkdən qorxan və müstəqillik qarşısında çətinlik çəkən bir yetkinə çevrilir.

Bu nəticənin böyük hissəsi uşaqlıq illərində formalaşır.

Ona görə valideyn uşağın əlindən tutmaqla yanaşı, bir gün həmin əli buraxmağı da öyrənməlidir.

 

Sevmək bəzən geri çəkilməyi bacarmaqdır

 

Valideynin övladına göstərə biləcəyi ən böyük sevgi onu daim öz yanında saxlamaq deyil. Bəzən ən böyük sevgi onun öz ayaqları üzərində dayanmasına imkan verməkdir.

Uşağı qorumaq lazımdır, amma onun həyatını qorxu ilə idarə etmək yox. Ona məsləhət vermək lazımdır, amma onun yerinə qərar vermək yox. Səhvlərindən qorumaq lazımdır, amma hər səhvin qarşısını almaq yox. Yanında olmaq lazımdır, amma həyatını onun yerinə yaşamaq yox.

Valideynlik bir gün uşağın əlindən tutmaqla başlayır. Sonra ona yeriməyi öyrədirik. Ardınca qaçmağı, yıxıldıqda qalxmağı, yolunu seçməyi öyrədirik. Amma bir mərhələ gəlir ki, artıq onun əlini buraxmaq lazımdır.

Əgər həmin gün gəldikdə biz hələ də əlini möhkəm saxlayırıqsa, onu qoruduğumuzu düşünərkən əslində yolunu daralda bilərik.

Uşaq valideyninin davamı deyil. O, ayrıca bir insandır. Onun öz xarakteri, arzuları, qorxuları, istedadları və həyat yolu var. Valideynin vəzifəsi həmin yolu onun yerinə seçmək deyil, övladının öz yolunu tapmasına işıq tutmaqdır.

Bəlkə də yaxşı valideynin ən böyük uğuru övladının daim ona ehtiyac duyması deyil. Ən böyük uğur odur ki, bir gün övladı öz həyatının qarşısında tək dayananda belə, daxilində valideynindən aldığı gücü hiss etsin.

Çünki əsl sevgi uşağı özünə bağlamaq deyil, onu həyata hazırlamaqdır.

Və bəlkə də valideynlik haqqında ən doğru cümlə budur: Övladının həyatına işıq ol, onun yerinə yol getmə.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(21.08.2026)