Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Tərbiyənin görünməyən izi

Hər bir insanın uşaqlığı gələcəyinə yazılan ilk məktub kimidir. Həmin məktubun hansı sözlərlə yazıldığı isə illər keçsə belə silinmir. Bəzən bu məktub sevgi, anlayış və güvən hissi ilə dolu olur, bəzən isə qorxu, təzyiq və susqunluqla. Uşaq böyüyür, yaşa dolur, peşə sahibi olur, ailə qurur, cəmiyyətə qarışır. Amma uşaqlıqda yaşadığı hisslər onun qərarlarında, insanlarla münasibətində, özünə inamında və həyata baxışında görünməyə davam edir.

Valideynlər övladları üçün həmişə ən yaxşısını arzulayırlar. Onlar uşağın tərbiyəli, savadlı, məsuliyyətli və cəmiyyətə faydalı bir insan olmasını istəyirlər. Lakin bu məqsədə çatmaq üçün seçilən yollar hər ailədə eyni olmur. Bəzi valideynlər sevgini əsas tərbiyə vasitəsi hesab edir, bəziləri isə sərt nəzarətin və qorxunun uşağı düzgün istiqamətdə saxlayacağına inanır.

Əslində bu iki yanaşma arasındakı fərq yalnız uşağın bugünkü davranışında deyil, onun gələcək həyatında da özünü göstərir. Çünki tərbiyə yalnız qayda öyrətmək deyil, xarakter formalaşdırmaqdır. Xarakter isə qorxu ilə deyil, etibar və anlayış mühitində daha sağlam inkişaf edir.

Uşaq ilk dəfə uğursuzluqla qarşılaşanda kimə üz tutur? İlk səhvini edəndə kimdən kömək istəyir? İlk dəfə haqsızlığa məruz qalanda harada özünü təhlükəsiz hiss edir? Bu sualların cavabı ailədə qurulan münasibətin mahiyyətini göstərir. Əgər uşaq valideynini cəza verən deyil, onu anlayan insan kimi görürsə, aralarında görünməz, lakin möhkəm bir bağ yaranır.

Təəssüf ki, bəzi ailələrdə tərbiyə itaət anlayışı ilə qarışdırılır. Uşaq sakitdirsə, sözə baxırsa və etiraz etmirsə, dərhal "tərbiyəli uşaq" adlandırılır. Halbuki susmaq həmişə razılaşmaq demək deyil. Bəzən uşaq danışmır, çünki qorxur. Fikrini demir, çünki eşidilməyəcəyini bilir. Sual vermir, çünki danlanacağını düşünür. Kənardan baxanda hər şey qaydasında görünür, amma həmin sakitliyin arxasında görünməyən narahatlıq gizlənir.

Sevgi ilə qurulan münasibətlərdə isə vəziyyət fərqlidir. Belə ailələrdə uşaq da səhv edir, bəzən etiraz edir, bəzən ağlayır, bəzən də uğursuz olur. Lakin bütün bunlara baxmayaraq o bilir ki, valideyninin sevgisi yalnız uğurlarından asılı deyil. Bu hiss uşağa güc verir, özünü qəbul etməyi öyrədir və çətinliklər qarşısında sınmamağa kömək edir.

Məhz buna görə tərbiyənin əsas məqsədi yalnız qaydalara əməl edən uşaq yetişdirmək olmamalıdır. Əsas məqsəd vicdanlı, məsuliyyətli, mərhəmətli və özünə güvənən insan formalaşdırmaqdır. Belə bir insanın təməli isə uşaqlıq illərində aldığı sevgi, diqqət və anlayış üzərində qurulur.

Bu gün cəmiyyətimizdə ən çox müzakirə olunan məsələlərdən biri də budur: uşağı qorxu daha yaxşı tərbiyə edir, yoxsa sevgi? Bu suala cavab vermək üçün əvvəlcə qorxunun və sevginin uşağın daxili aləmində hansı izləri buraxdığına diqqətlə baxmaq lazımdır. Çünki görünməyən həmin izlər insanın bütün ömrü boyu onunla birlikdə yaşayır.

Sevgi və qorxu – iki fərqli tərbiyə modeli

Valideynlik tarix boyu müxtəlif yanaşmalarla izah edilib. Cəmiyyətlər dəyişdikcə tərbiyə üsulları da dəyişib. Lakin bütün bu fərqli yanaşmaların içində iki model həmişə diqqət çəkib: sevgi üzərində qurulan tərbiyə və qorxu üzərində qurulan tərbiyə.

Qorxu ilə tərbiyə edən valideyn hesab edir ki, uşaq səhvin nəticəsindən çəkinərsə, qaydalara daha ciddi əməl edəcək. Bu düşüncə ilk baxışdan müəyyən qədər təsirli görünə bilər. Həqiqətən də, qorxan uşaq çox vaxt səsini çıxarmır, verilən tapşırıqları yerinə yetirir və böyüklərlə mübahisə etmir. Ancaq bu sakitlik həmişə daxili intizamın göstəricisi deyil. Çox vaxt bu, cəzadan yayınmaq istəyinin nəticəsidir.

Sevgi üzərində qurulan tərbiyədə isə məqsəd uşağı qorxutmaq deyil, ona doğru ilə yanlışı dərk etdirməkdir. Belə ailələrdə qaydalar yenə mövcuddur, lakin həmin qaydaların arxasında izah, qarşılıqlı hörmət və etimad dayanır. Uşaq anlayır ki, valideyninin iradı onu alçaltmaq üçün deyil, inkişaf etdirmək üçündür.

Bu iki yanaşmanın fərqi uşağın daxili dünyasında daha aydın görünür. Qorxu ilə böyüyən uşaq tez-tez özünə sual verir: "Səhv etsəm, mənə nə olacaq?" Sevgi ilə böyüyən uşaq isə başqa sual verir: "Bu davranışım doğrudurmu?" Birinci halda davranışı idarə edən qorxudur, ikinci halda isə vicdan və məsuliyyət hissidir.

Məhz buna görə tərbiyənin əsas məqsədi yalnız davranışı dəyişmək deyil, düşüncə tərzini formalaşdırmaq olmalıdır. Çünki valideyn yanında olmadığı zaman uşağı qoruyacaq ən güclü nəzarət onun daxilində formalaşmış mənəvi dəyərlərdir.

Qorxu ilə əldə edilən itaət nə qədər davamlıdır?

Bir çox valideyn övladının sözə dərhal baxmasını uğurlu tərbiyənin göstəricisi hesab edir. Lakin burada vacib bir sual yaranır: uşaq bunu doğrunu bildiyi üçün edir, yoxsa cəzadan qorxduğu üçün?

Qorxu üzərində qurulan itaət adətən müvəqqəti olur. Uşaq valideynin yanında qaydalara əməl edir, amma nəzarət aradan qalxan kimi fərqli davranmağa başlayır. Çünki onun məqsədi doğru insan olmaq deyil, cəzadan yayınmaq olur.

Belə uşaqlar bəzən səhvlərini etiraf etməkdən çəkinirlər. Onlar həqiqəti deməyin nəticəsinin daha ağır olacağını düşündükləri üçün yalan danışmağa meyllənə bilərlər. Burada problem yalanın özü deyil, yalanı doğuran qorxudur.

Əksinə, anlayış və güvən mühitində böyüyən uşaq səhv etdikdə bunu gizlətməyə ehtiyac duymur. O bilir ki, valideyni əvvəlcə onu dinləyəcək, sonra isə birlikdə çıxış yolu axtaracaq. Bu münasibət uşağın məsuliyyət hissini daha sağlam şəkildə inkişaf etdirir.

Qorxu ilə əldə edilən itaət sakit görünə bilər, lakin bu sakitlik çox vaxt kövrək olur. Həyatın ilk ciddi sınaqları qarşısında belə tərbiyə modeli öz təsirini itirməyə başlayır. Çünki insanı çətin anlarda düzgün qərar verməyə sövq edən qorxu deyil, daxili inam və əxlaqi dəyərlərdir.

Valideyn övladının yalnız öz yanında deyil, həyatın bütün mərhələlərində düzgün seçim etməsini istəyirsə, onun daxilində məsuliyyət hissini oyatmalıdır. Bu hiss isə qorxu ilə deyil, sevgi, izah və etibarla formalaşır.

Sevgi uşağı ərköyünləşdirirmi?

Valideynlər arasında ən geniş yayılmış yanlış fikirlərdən biri budur ki, uşağa çox sevgi göstərmək onu ərköyün, məsuliyyətsiz və zəif iradəli edəcək. Bu düşüncə uzun illərdir nəsildən-nəslə ötürülür. Halbuki, psixoloji araşdırmalar və həyat təcrübəsi göstərir ki, uşağı ərköyünləşdirən sevgi deyil, sərhədsiz güzəşt, ardıcıllığın olmaması və məsuliyyət hissinin aşılanmamasıdır.

Sevgi heç vaxt intizama mane olmur. Əksinə, həqiqi sevgi uşağın həm hüquqlarını, həm də məsuliyyətlərini öyrənməsinə kömək edir. Uşaq valideyninin ona qayğı göstərdiyini, fikirlərinə hörmət etdiyini və çətin anlarında yanında olduğunu hiss etdikdə, onun sözlərinə daha çox inanır. Bu inam isə tərbiyənin ən güclü dayaqlarından biridir.

Ərköyünlük isə başqa anlayışdır. Bu, uşağın hər istəyinin qeyd-şərtsiz yerinə yetirilməsi, etdiyi hər davranışın doğru hesab olunması və heç bir məsuliyyət daşımadan böyüməsidir. Belə halda uşaq sevgi deyil, hədsiz güzəştlə qarşılaşır. Nəticədə o, həyatın hər zaman onun istədiyi kimi davam edəcəyini düşünür və ilk çətinliklə üzləşəndə məyus olur.

Sevən valideyn "yox" deməyi də bacarır. Lakin həmin "yox" qəzəbdən deyil, qayğıdan doğur. O, qadağanın səbəbini izah edir, övladını alçaltmır, onu dinləyir və qərarının arxasında məntiqli əsaslar göstərir. Uşaq da zamanla anlayır ki, hər istək həyata keçməsə də, bu, sevgisinin azalması demək deyil.

Ən sağlam ailələrdə uşaqlar həm sevilirlər, həm də məsuliyyət daşıyırlar. Onlardan yaşlarına uyğun öhdəliklər gözlənilir, səhv etdikdə davranışları izah olunur, uğur qazandıqda isə zəhmətləri qiymətləndirilir. Belə mühitdə böyüyən uşaq nə özünü başqalarından üstün hesab edir, nə də dəyərsiz hiss edir. O, öz yerini və məsuliyyətini dərk edərək böyüyür.

Cəza və məsuliyyət arasındakı fərq

Tərbiyə haqqında danışarkən cəza anlayışı tez-tez gündəmə gəlir. Bəzi valideynlər hesab edirlər ki, cəza olmadan uşaq qayda-qanuna əməl etməz. Digərləri isə hər cür cəzanın əleyhinə çıxırlar. Əslində əsas məsələ cəzanın olub-olmaması deyil, uşağın davranışının nəticəsini necə dərk etməsidir.

Cəza çox vaxt qorxu yaradır. Məsuliyyət isə düşünmək imkanı verir. Bu iki anlayış arasındakı fərq məhz buradan başlayır.

Məsələn, uşaq ehtiyatsızlıq edib sevdiyi oyuncağı sındırır. Valideyn onu təhqir edir, qışqırır və ya sərt şəkildə cəzalandırırsa, uşaq hadisədən çıxarmalı olduğu dərsdən daha çox yaşadığı qorxunu xatırlayacaq. Lakin valideyn sakit şəkildə onunla danışsa, baş verən hadisənin səbəbini birlikdə təhlil etsə və nəticələrini izah etsə, uşaq məsuliyyət hissini daha dərindən anlayacaq.

Məsuliyyət hissi uşağa başa salır ki, hər davranışın müəyyən nəticəsi var. Bu nəticələrdən qaçmaq yox, onları qəbul etmək və səhvləri düzəltmək vacibdir. Belə yanaşma uşağın şəxsiyyətini gücləndirir, çünki o, səhv etdikdə özünü tamamilə dəyərsiz hesab etmir. Əksinə, anlayır ki, səhv həyatın bir hissəsidir və onu düzəltmək mümkündür.

Valideyn üçün ən çətin məqamlardan biri emosiyalarını idarə etməkdir. Əsəbi halda verilən qərarlar çox vaxt tərbiyəvi təsir göstərmir. Əksinə, uşağın yaddaşında qorxu və inciklik yaradır. Buna görə də tərbiyədə məqsəd uşağı cəzalandırmaq deyil, ona davranışının nəticələrini dərk etdirmək olmalıdır.

Hər bir ailə uşağı yalnız bugünkü davranışına görə deyil, gələcək həyatına hazırlamalıdır. Sabah valideyn onun yanında olmayacaq. O zaman düzgün qərar verməsinə kömək edəcək amil qorxu deyil, daxildə formalaşmış məsuliyyət hissi olacaq. Məhz buna görə cəza keçici təsir göstərsə də, məsuliyyət hissi insanı ömür boyu müşayiət edən ən qiymətli tərbiyə nəticələrindən biridir.

Uşağın özünəinamının formalaşmasında valideyn münasibətinin rolu

Özünəinam insana sonradan verilən bir hədiyyə deyil. O, uşaqlıqdan başlayaraq ailədə formalaşan münasibətlərin, eşidilən sözlərin və yaşanan təcrübələrin nəticəsidir. Uşaq özünə ilk dəfə güzgüdə baxmır, valideyninin gözlərində baxır. O, öz dəyərini əvvəlcə anasının, atasının ona münasibətindən öyrənir.

Valideyn övladının yalnız uğurlarını qiymətləndirirsə, uşaq zamanla belə düşünməyə başlayır: "Məni yalnız yaxşı olanda sevirlər." Bu düşüncə onun həyatının sonrakı mərhələlərinə də təsir edir. O, səhv etməkdən qorxur, uğursuzluqları şəxsi məğlubiyyət kimi qəbul edir və başqalarının fikirlərindən həddindən artıq asılı olur.

Əksinə, uşaq uğursuz olduğu anlarda da anlayış gördükdə, onun daxilində möhkəm bir inam yaranır. O anlayır ki, səhv etmək onun dəyərini azaltmır. Bu düşüncə gələcəkdə daha cəsarətli qərarlar verməsinə, yeni biliklər öyrənməsinə və çətinliklər qarşısında tez ruhdan düşməməsinə kömək edir.

Valideynin gündəlik istifadə etdiyi ifadələr də burada mühüm rol oynayır. "Sən bacarmazsan", "Səndən heç nə çıxmaz", "Həmişə belə edirsən" kimi cümlələr uşağın yaddaşında iz buraxır. O, zamanla bu sözləri öz daxili səsinə çevirir və hər yeni addımında özünə şübhə etməyə başlayır.

Bunun əvəzinə "Yenidən cəhd edək", "Bu dəfə alınmadı, amma öyrəndin", "Mən sənə inanıram" kimi ifadələr uşağa güc verir. Belə sözlər onu yalnız sakitləşdirmir, həm də öz potensialına inanmağa sövq edir. Özünə inanan uşaq başqaları ilə yarışmaqdan daha çox, özünü inkişaf etdirməyə çalışır.

Valideyn övladının hər problemini onun yerinə həll etdikdə də fərqinə varmadan özünəinamın inkişafına mane ola bilər. Çünki uşaq yalnız çətinlikləri aşdıqca öz gücünü tanıyır. Ona görə də bəzən kömək etməkdən əvvəl gözləmək, uşağa düşünmək və həll yolu tapmaq imkanı vermək daha faydalıdır.

Səhv etmək hüququ niyə inkişafın vacib hissəsidir?

Heç bir insan səhv etmədən öyrənmir. Yeriməyi öyrənən uşaq dəfələrlə yıxılır, danışmağı öyrənərkən sözləri səhv tələffüz edir, yazmağı öyrənəndə xəttini düz yaza bilmir. Valideyn bu mərhələləri təbii qəbul edir. Maraqlıdır ki, uşaq böyüdükcə eyni təbii yanaşma bəzən yoxa çıxır.

Məktəbdə zəif qiymət almaq, yarışda uduzmaq, dostu ilə mübahisə etmək və ya yanlış qərar vermək həyatın bir hissəsidir. Bunlar uğursuzluqdan çox, təcrübədir. Əgər hər səhv sərt tənqid və ya alçaldıcı münasibətlə qarşılanarsa, uşaq səhvdən nəticə çıxarmaq əvəzinə, səhv etməkdən qorxmağa başlayacaq.

Səhvdən qorxan insan isə yenilikdən də qorxur. O, risk etmək istəmir, çünki uğursuzluğun qəbul edilməyəcəyini düşünür. Bu qorxu yaradıcılığı zəiflədir, təşəbbüskarlığı azaldır və insanın potensialını tam ortaya qoymasına mane olur.

Müdrik valideyn səhvi uğursuzluq kimi deyil, öyrənmə imkanı kimi dəyərləndirir. O, övladına "Niyə belə etdin?" sualını verməzdən əvvəl "Bu hadisədən nə öyrəndin?" sualını verir. Bu sadə yanaşma uşağın düşüncə tərzini dəyişir. O, səhvdən qaçmağa deyil, onu düzəltməyə çalışır.

Unutmaq olmaz ki, gələcəkdə məsuliyyətli qərarlar verən insanlar uşaqlıqda səhv etmək hüququ tanınan insanlardır. Çünki onlar öyrəniblər ki, insanı qiymətli edən heç vaxt səhv etməməsi deyil, səhvindən nəticə çıxarmağı bacarmasıdır.

Qorxu üzərində qurulan ailələrdə böyüyən uşaqların gələcək münasibətləri

Uşaqlıq insanın gələcək münasibətlərinin görünməyən təməlidir. Bir uşaq ailədə necə sevilirsə, necə dinlənirsə və necə qəbul olunursa, böyüdükdən sonra da insanlarla münasibətlərini çox vaxt həmin model üzərində qurur. Buna görə ailədə hökm sürən qorxu mühiti yalnız uşaqlıq dövrünü deyil, insanın bütün həyatını təsir altına ala bilir.

Qorxu ilə böyüyən uşaq hisslərini açıq ifadə etməyə çətinlik çəkir. O, daim səhv etməkdən ehtiyat edir, başqalarının reaksiyasını düşünür və öz fikrini söyləməzdən əvvəl susmağın daha təhlükəsiz olduğuna inanır. Zaman keçdikcə bu davranış onun xarakterinin bir hissəsinə çevrilir.

Belə insanlar iş həyatında da öz bacarıqlarını nümayiş etdirməkdə tərəddüd edə bilirlər. Onlar yeni ideya irəli sürməkdən çəkinir, tənqidi şəxsi uğursuzluq kimi qəbul edir və başqalarının razılığını qazanmağa həddindən artıq ehtiyac duyurlar. Çünki uşaqlıqdan aldıqları mesaj eyni olub: "Səhv etsən, qəbul edilməyəcəksən."

Bəzən isə bunun tam əksi baş verir. Uşaqlıqda daim təzyiq görən bəzi insanlar böyüdükdən sonra aqressiv davranmağa başlayırlar. Onlar problemləri sakit danışıqla deyil, sərt reaksiya ilə həll etməyə çalışırlar. Çünki başqa ünsiyyət modelini heç vaxt görməyiblər. Beləcə, bir zamanlar onları incidən davranışlar fərqinə varmadan onların öz davranışına çevrilir.

Qorxu üzərində qurulan münasibətlər etibar yaratmır. Etibar olmayan yerdə isə səmimiyyət uzunömürlü olmur. İnsan özünü olduğu kimi göstərməkdən çəkinir, hisslərini gizlədir və zamanla daxilində görünməz bir tənhalıq formalaşır.

Məhz buna görə valideyn hər sözünün və hər davranışının yalnız bugünkü təsirini deyil, illər sonrakı nəticəsini də düşünməlidir. Çünki uşağın gələcəkdə quracağı ailənin, dostluqların və hətta övladına göstərəcəyi münasibətin ilk nümunəsi bugünkü ailəsində formalaşır.

Güvən mühitində böyüyən uşaqların sosial və emosional üstünlükləri

Sevgi və güvən mühitində böyüyən uşaq həyata fərqli baxışla qədəm qoyur. O bilir ki, çətinliklə üzləşəndə tək deyil. Arxasında onu dinləyən, anlayan və dəstəkləyən ailəsi var. Bu hiss insanın emosional dayanıqlığını gücləndirən ən mühüm amillərdən biridir.

Belə uşaqlar öz fikirlərini daha rahat ifadə edirlər. Onlar sual verməkdən utanmırlar, bilmədiklərini etiraf etməkdən çəkinmirlər və yeni biliklər öyrənməyə daha açıq olurlar. Çünki səhv etməyin alçaldılmaq deyil, öyrənmək üçün bir fürsət olduğunu uşaqlıqdan görüblər.

Güvən mühiti empatiya hissini də inkişaf etdirir. Özü dinlənilən uşaq başqasını dinləməyi öyrənir. Özü hörmət görən uşaq başqalarına hörmət etməyin dəyərini anlayır. Özü bağışlanılan uşaq isə bağışlamağın zəiflik deyil, böyüklük olduğunu dərk edir.

Belə insanlar dostluq münasibətlərində daha səmimi olur, ailə qurduqda problemləri dialoq yolu ilə həll etməyə çalışır, övlad böyütdükdə isə uşaqlıqda gördükləri sevgini növbəti nəslə ötürürlər. Bununla da sağlam ailə modeli nəsildən-nəslə davam edir.

Əlbəttə, sevgi ilə böyüyən uşaqların həyatı da çətinliksiz olmur. Onlar da uğursuzluq yaşayır, xəyal qırıqlığına uğrayır və bəzən yanlış qərarlar verirlər. Lakin fərq ondadır ki, onlar bu çətinliklər qarşısında özlərini tənha hiss etmirlər. Daxillərində formalaşmış güvən hissi onları yenidən ayağa qalxmağa kömək edir.

Valideyn övladına verə biləcəyi ən qiymətli miras bahalı əşyalar və ya böyük sərvət deyil. Ən böyük miras onun özünə inanması, insanlara etibar etməsi və həyatı sevə bilməsidir. Bu dəyərlər isə yalnız sevgi, anlayış və qarşılıqlı hörmət üzərində qurulan ailədə formalaşır.

Tərbiyədə sərtlik və qətiyyət eyni anlayış deyil

Valideynlik haqqında danışarkən ən çox qarışdırılan anlayışlardan biri sərtliklə qətiyyət arasındakı fərqdir. Bir çox insan hesab edir ki, qətiyyətli valideyn mütləq sərt olmalıdır. Halbuki bu iki anlayış mahiyyət etibarilə bir-birindən tamamilə fərqlənir.

Sərtlik çox vaxt emosiyaların təsiri altında verilən reaksiyadır. Bu zaman səs tonu yüksəlir, cəzalar artır, uşağın fikrini bildirməsinə imkan verilmir. Məqsəd problemi həll etməkdən daha çox, davranışı dərhal dayandırmaq olur. Belə yanaşma qısa müddətdə nəticə versə də, uzunmüddətli perspektivdə münasibətlərə zərər vurur. Uşaq valideyninə hörmət etdiyi üçün deyil, ondan çəkindiyi üçün itaət edir.

Qətiyyət isə sakitlik, ardıcıllıq və məsuliyyət üzərində qurulur. Qətiyyətli valideyn ailədə müəyyən olunmuş qaydaları dəyişən əhvalına görə yox, prinsiplərinə əsasən tətbiq edir. O, "yox" dedikdə bunun səbəbini izah edir, "bəli" dedikdə isə verdiyi sözün arxasında dayanır. Belə münasibət uşaqda həm təhlükəsizlik hissi yaradır, həm də ədalət anlayışını formalaşdırır.

Uşaqlar üçün ən çətin vəziyyət qaydaların tez-tez dəyişdiyi ailə mühitidir. Bu gün qadağan edilən davranış sabah icazəli olursa, yaxud eyni hərəkət bir gün cəzalandırılır, başqa gün görməzlikdən gəlinirsə, uşaq hansı davranışın doğru olduğunu müəyyənləşdirməkdə çətinlik çəkir. Ardıcıllıq tərbiyənin görünməyən dayaqlarından biridir.

Qətiyyət uşağın fikrini dinləməyə mane olmur. Əksinə, sağlam ailədə valideyn övladının etirazını dinləyir, lakin son qərarı məsuliyyət hissi ilə verir. Uşaq da zamanla anlayır ki, hər istəyi qəbul olunmasa belə, onun fikri dəyərləndirilir. Bu hiss ailədə qarşılıqlı hörmətin formalaşmasına xidmət edir.

Valideyn öz nümunəsi ilə də tərbiyə edir. Əgər o, sakit danışmağı, səbirlə dinləməyi və çətin vəziyyətlərdə özünü idarə etməyi bacarırsa, uşaq da həmin davranış modelini mənimsəyir. Tərbiyənin ən güclü vasitəsi deyilən sözlərdən çox, göstərilən nümunədir.

Hər bir uşaq dünyaya sonsuz öyrənmək həvəsi və sevgi ehtiyacı ilə gəlir. O, həyatın ilk dərslərini ailəsində alır. Hansı sözlərin dəyər verdiyini, hansı baxışların incitdiyini, hansı münasibətin insana güc verdiyini ilk dəfə valideynindən öyrənir. Buna görə də ailədə yaşanan hər an, deyilən hər cümlə və göstərilən hər münasibət uşağın şəxsiyyətinin bir hissəsinə çevrilir.

Sevgi ilə böyüyən uşaq mükəmməl insan olmur. O da səhv edir, bəzən uğursuzluq yaşayır, bəzən də çətin seçimlər qarşısında qalır. Lakin onun fərqi ondadır ki, daxilində sınmayan bir dayaq olur. O bilir ki, dəyəri yalnız uğurları ilə ölçülmür. Bu inam ona yenidən başlamaq, mübarizə aparmaq və həyata ümidlə baxmaq gücü verir.

Qorxu ilə böyüyən uşaq isə çox vaxt sakit görünür. Lakin bu sakitliyin arxasında danışılmayan narahatlıqlar, ifadə olunmayan hisslər və qəbul edilməmək qorxusu gizlənə bilər. Valideyn üçün əsas məqsəd itaətkar uşaq deyil, düşünən, məsuliyyətli, mərhəmətli və vicdanlı insan yetişdirmək olmalıdır. Belə bir şəxsiyyət isə yalnız sevgi, etibar və qarşılıqlı hörmət mühitində formalaşır.

Valideynlik hazır reseptlər toplusu deyil. Hər uşaq fərqlidir, hər ailənin öz xüsusiyyətləri var. Lakin bütün ailələr üçün dəyişməyən bir həqiqət mövcuddur: uşaqlar deyilən sözlərdən daha çox gördükləri münasibəti yadda saxlayırlar. Onlar valideynlərinin öyrətdiklərini bəzən unuda bilərlər, amma onlara necə hiss etdirdiklərini illər keçsə də unutmurlar.

Bəlkə də illər sonra övladlarımız bizim aldığımız hədiyyələri, tikdiyimiz evi və ya qazandığımız uğurları xatırlamayacaqlar. Ancaq onlar çətin günlərində əllərindən tutub-tutmadığımızı, səhv etdikdə onları alçaldıb-alçaltmadığımızı, qorxularını dinləyib-dinləmədiyimizi və sevgimizi hansı şərtlərlə göstərdiyimizi mütləq xatırlayacaqlar.

Çünki insanın yaddaşında ən uzun yaşayan xatirələr sözlər deyil, hisslərdir. Valideynin övladına verə biləcəyi ən böyük hədiyyə isə məhz budur: "Nə olursa-olsun, mən səni anlayacaq, dinləyəcək və yanında olacağam." Bu hisslə böyüyən uşaq yalnız xoşbəxt fərd olmur; o, gələcəkdə sevgini, mərhəməti və hörməti başqalarına da ötürən bir insan kimi cəmiyyətin sağlam gələcəyini formalaşdırır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(27.07.2026)