”Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi
Valideynlik insan həyatında daşıdığı məsuliyyət baxımından ən mürəkkəb və ən dərin anlayışlardan biridir. Dünyaya yeni bir insan gətirmək bioloji prosesdir, lakin həmin insanın xarakterini, düşüncə sistemini, həyata münasibətini və gələcək davranış modelini formalaşdırmaq artıq tamamilə başqa məsuliyyət tələb edir. Təəssüf ki, cəmiyyətdə uzun illərdir valideynlik anlayışı çox zaman yanlış şəkildə dəyərləndirilir. Bir çox insanlar hesab edir ki, uşağın maddi ehtiyaclarını qarşılamaq, onu geyindirmək, yedirtmək, məktəbə göndərmək və təhlükəsiz böyütmək valideynlik vəzifəsinin tam yerinə yetirilməsi deməkdir. Halbuki bunlar valideynliyin yalnız görünən tərəfidir. Əsl məsələ uşağın necə böyüməsi deyil, necə insan kimi formalaşmasıdır.
İnsan dünyaya hazır xarakterlə gəlmir. Onun davranış sistemi, emosional reaksiyaları, insanlarla münasibət qurma üsulu, problemlərə yanaşma tərzi sonradan yaranır. Uşaq həyatının ilk illərində gördüyü hər davranışı, eşitdiyi hər sözü və müşahidə etdiyi hər münasibəti şüuraltı şəkildə öz daxilinə köçürür. Məhz buna görə pedaqogika elmində ailə insanın ilk sosial məktəbi hesab olunur. Məktəb uşağa elm öyrədə bilər, universitet peşə qazandıra bilər, lakin xarakterin təməli ailədə qoyulur.
Bir çox valideyn övladını tərbiyə etdiyini düşünərək ona davamlı nəsihətlər verir. Uşağa nəzakətli olmağı, insanlara hörmət etməyi, səbirli davranmağı, düzgün danışmağı tövsiyə edir. Lakin burada diqqətdən qaçan mühüm həqiqət var. Uşaqlar eşitdiklərini deyil, daha çox gördüklərini mənimsəyirlər. Əgər valideyn övladına sakit olmağı öyrədir, amma gündəlik həyatda aqressiv davranırsa, uşaq onun sözünü deyil, davranışını model kimi qəbul edəcək. Əgər ailədə hörmət anlayışı danışılır, lakin insanlar bir-biri ilə kobud ünsiyyət qurursa, uşaq üçün normal davranış modeli məhz həmin kobudluq olacaq. Çünki erkən yaş dövründə müşahidə edilən davranışlar şüuraltı olaraq norma kimi qəbul edilir.
Psixoloq insan davranışını araşdırarkən sosial öyrənmə nəzəriyyəsini irəli sürmüşdü. O göstərirdi ki, insan yalnız təcrübə ilə deyil, müşahidə yolu ilə də öyrənir. Xüsusilə uşaqlar üçün ətrafdakı böyüklərin davranışı birbaşa tədris vasitəsinə çevrilir. Bu nəzəriyyə valideynlər üçün mühüm nəticə ortaya qoyur: uşaq sizin ona dediklərinizi unuda bilər, lakin sizin necə yaşadığınızı yaddaşında saxlayacaq.
Müasir ailələrdə müşahidə edilən əsas problemlərdən biri valideynlik anlayışının maddi təminatla qarışdırılmasıdır. Bir çox valideyn övladına bahalı geyim almağı, yaxşı məktəbdə oxutmağı, istədiyi texnologiyanı təmin etməyi və onun bütün arzularını yerinə yetirməyi sevgi ifadəsi hesab edir. Şübhəsiz ki, uşağın rahat şəraitdə böyüməsi önəmlidir. Lakin rahatlıq həmişə düzgün tərbiyə anlamına gəlmir. İnsan xarakteri rahatlıq içində yox, dəyərlərlə formalaşır. Əgər uşaq hər istədiyini dərhal əldə etməyə alışırsa, gələcəkdə səbir anlayışını qəbul etməkdə çətinlik yaşayacaq. Həyat isə həmişə insanın istəklərinə uyğun davranmır.
Burada başqa vacib məsələ də mövcuddur. Bir çox valideyn övladını qorumaq adı ilə onun qarşılaşmalı olduğu hər çətinliyi öz üzərinə götürür. Uşaq məktəbdə problem yaşayırsa, dərhal valideyn müdaxilə edir. Kiçik uğursuzluq baş verirsə, uşaq həmin çətinliyi yaşamadan problem aradan qaldırılır. İlk baxışda bu, qayğı kimi görünür. Lakin pedaqoji baxımdan bu yanaşma təhlükəlidir. Çünki xarakter müəyyən çətinliklərə qarşı mübarizə aparmaqla formalaşır. Daim qorunan insan gələcəkdə müstəqil qərar verməkdə, məsuliyyət daşımaqda və həyatda ayaqda qalmaqda ciddi çətinlik yaşayır.
Valideynlərin çox vaxt diqqətdən qaçırdığı digər vacib məqam emosional ünsiyyətdir. Müasir dövrdə ailələr fiziki olaraq eyni məkanda yaşasalar da, psixoloji olaraq bir-birindən uzaqlaşmağa başlayıblar. Günün böyük hissəsi telefon ekranları qarşısında keçir. Ata işdən yorğun gəlir, ana gündəlik qayğılarla məşğul olur, uşaq isə öz rəqəmsal dünyasına çəkilir. Belə ailələrdə birlik mövcud olsa da, həqiqi ünsiyyət zəifləyir. Halbuki uşağın daxili dünyasının sağlam inkişafı üçün ən vacib amillərdən biri dinlənilmək hissidir.
Bir uşağın həyatında bəzən ən güclü təsir edən faktor valideynin dediyi uzun cümlələr yox, onun göstərdiyi sadə diqqətdir. Birlikdə edilən söhbətlər, uşağın fikirlərinə verilən dəyər, onun qorxularını və narahatlıqlarını ciddi qəbul etmək emosional inkişaf üçün əvəzolunmaz rol oynayır. Daim tənqid edilən, fikrinə əhəmiyyət verilməyən və yalnız nəticələrinə görə qiymətləndirilən uşaq zamanla özünə inam hissini itirə bilər.
Məşhur psixoanalitik insan şəxsiyyətinin əsas təməllərinin erkən uşaqlıq dövründə formalaşdığını vurğulayırdı. Sonrakı illərdə davranış kimi gördüyümüz bir çox xüsusiyyətlərin kökü məhz ailədə yaşanmış ilk münasibətlərdən qaynaqlanır. Bu səbəbdən valideyn bəzən fərqinə varmadan gələcək insanın daxili dünyasını inşa edir.
Digər mühüm məsələ uşağa sərhəd qoymaq anlayışıdır. Müasir dövrdə bəzi valideynlər uşağın tam sərbəst böyüməsini düzgün tərbiyə hesab edirlər. Onlar qadağaların uşağın psixologiyasına mənfi təsir etdiyini düşünərək bütün qərarları uşağın ixtiyarına buraxırlar. Əslində isə tərbiyə yalnız azadlıqdan ibarət deyil. Uşaq məsuliyyət anlayışını da öyrənməlidir. Hər istəyə “bəli” deyən ailədə böyüyən insan gələcəkdə cəmiyyət qaydaları ilə qarşılaşdıqda adaptasiya problemi yaşayır. Çünki həyat insanın bütün istəklərini qəbul etmir.
Valideynlik eyni zamanda səbir məktəbidir. Uşağın xarakterindəki hər davranış dərhal dəyişmir. Bəzən valideynlər qısa müddətdə nəticə görmək istəyirlər. Bir səhvə görə yüksək səslə cəzalandırmaq, daim müqayisə aparmaq və uşağı başqalarının uğuru ilə ölçmək tərbiyə prosesini asanlaşdırmır, əksinə, daxili narahatlıq yaradır. Uşaq özünü daim yetərsiz hiss etməyə başlayır. Halbuki inkişaf müqayisə ilə deyil, düzgün istiqamətləndirmə ilə mümkündür.
Cəmiyyətdə tez-tez belə bir sual verilir: yaxşı təhsil daha vacibdir, yoxsa düzgün tərbiyə? Əslində bu iki anlayış bir-birindən ayrı deyil. Təhsil insana peşə qazandırır, lakin tərbiyə onun həmin peşədən necə istifadə edəcəyini müəyyən edir. Savadsız insan təhlükəli olmaya bilər, amma vicdanı formalaşmamış savadlı insan cəmiyyət üçün daha ciddi problemlər yarada bilər. Buna görə ailə yalnız uğurlu insan yox, ilk növbədə sağlam xarakter yetişdirməlidir.
Valideyn övladına ev, geyim və təhsil verə bilər. Lakin onun verdiyi ən böyük miras xarakterdir. Bir gün valideyn yanında olmayacaq. Həmin anda insanın qərarlarını diplomu yox, xarakteri idarə edəcək. Dürüstlük, mərhəmət, məsuliyyət, səbir, empatiya və hörmət kimi keyfiyyətlər sonradan birdən-birə yaranmır. Bunlar illərlə davam edən ailə mühitinin nəticəsində formalaşır.
Uşaqlar bizim dediyimiz hər sözü xatırlamaya bilərlər. Ancaq bizim necə yaşadığımızı, insanlarla necə davranmağımızı, problemlər qarşısında necə reaksiya verdiyimizi yaddaşlarında saxlayırlar. Bu səbəbdən valideynlik sadəcə övlad böyütmək prosesi deyil. Valideynlik gələcək cəmiyyətin xarakterini formalaşdırmaq məsuliyyətidir. Çünki hər bir uşağın davranışında ailəsinin izi görünür və gələcəyin cəmiyyəti məhz bugünkü evlərin içində qurulur.
Başqa sözlə desək, valideyn uşağı sadəcə böyütmür. O, gələcəyin insanını formalaşdırır. Və cəmiyyətin sabahı bu gün ailə daxilində verilən qərarlardan başlayır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(30.06.2026)
