Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan həyatı qəribə bir yola bənzəyir. Bəzən geniş və işıqlı küçələrdən keçir, bəzən isə dar, qaranlıq döngələrdə itib qalır. Elə anlar olur ki, insan öz həyatının sükanı arxasında olduğunu hiss edir. Elə anlar da gəlir ki, sanki görünməz bir əl onu istəmədiyi istiqamətə aparır. Məhz buna görə əsrlər boyu insanlar eyni sualı verir: insan öz taleyini özü yazırmı?

Bu sualın cavabı heç vaxt sadə olmayıb. Çünki taleyin özü insan qədər mürəkkəbdir. Bəzən insan bütün gücü ilə bir məqsədə doğru gedir, lakin həyat onu tamam başqa yerə aparır. Bəzən isə bir təsadüf insanın bütün gələcəyini dəyişir. Elə buna görə də insan düşünür: görəsən yaşadıqlarımız öz seçimlərimizin nəticəsidir, yoxsa əvvəldən yazılmış bir ssenarinin içində yaşayırıq?

Uşaqlıqdan insanın qulağına müxtəlif fikirlər səslənir. Bəziləri deyir ki, insan nə yaşayırsa, hamısı alın yazısıdır. Bəziləri isə inanır ki, insan öz taleyini özü qurur, özü dəyişir, özü formalaşdırır. Məncə, həqiqət bu iki düşüncənin arasında dayanır. İnsan həyatının bütün yollarını seçə bilməsə də, o yollardan necə keçəcəyini özü müəyyən edir.

Həyat bəzən insanın qarşısına seçimlər çıxarır. Həmin seçimlər isə gələcəyin istiqamətini dəyişir. Bir insanın verdiyi bir qərar onun bütün həyatını dəyişə bilər. Bəzən bir “hə”, bəzən bir “yox”, bəzən isə sadəcə gecikmiş bir addım insanın taleyində böyük dönüş yaradır. İnsan sonradan geriyə baxanda anlayır ki, taleyini dəyişən əslində həmin kiçik qərarlar olub.

İnsan həyatında təsadüflərin rolu böyükdür. Lakin təsadüf yalnız qapını açır. O qapıdan içəri girib-girməmək isə insanın öz seçimidir. Məsələn, insan təsadüfən bir insanla tanış ola bilər. Amma həmin insanı həyatında saxlamaq, ona güvənmək və ya ondan uzaqlaşmaq artıq öz iradəsidir. Deməli, taleyin içində təsadüf olsa belə, insanın qərarları yenə əsas rol oynayır.

Bəzən insanlar uğursuzluqlarını taleyin üstünə atırlar. Öz səhvlərini qəbul etmək əvəzinə “qismət belə imiş” deyirlər. Halbuki insanın taleyi çox vaxt onun öz davranışlarının nəticəsi olur. Tənbəllik edən, mübarizə aparmayan, qorxularına təslim olan insan zamanla həyatını özü çətinləşdirir. Sonra isə bunu taleyin adı ilə izah etməyə çalışır.

Əslində insanın taleyi bir gündə yazılmır. O, illərlə formalaşır. Hər gün verilən qərarlar, edilən səhvlər, çəkilən əziyyətlər və göstərilən səbir insanın gələcəyini yavaş-yavaş qurur. İnsan bəzən bunu hiss etmir. Amma həyat geriyə baxanda parçaları birləşdirilən uzun bir hekayəyə bənzəyir.

İnsan iradəsi çox güclü anlayışdır. Tarix boyu ən çətin şəraitdə belə öz həyatını dəyişən insanlar olub. Yoxsulluq içində böyüyüb böyük uğurlar qazananlar, xəstəliklə mübarizə aparıb ayaqda qalanlar, hər şeyini itirib yenidən başlayanlar insan iradəsinin gücünü sübut edir. Əgər taleyin qarşısında insan tamamilə aciz olsaydı, bu qədər mübarizə və dəyişiklik mümkün olmazdı.

Lakin bir həqiqəti də qəbul etmək lazımdır: bütün insanlar həyata eyni şərtlərlə başlamır. Kimisi rahat və imkanlı ailədə doğulur, kimisi çətinlik içində böyüyür. Kimisinin qarşısında yollar açıq olur, kimisinin isə hər addımı maneələrlə dolu olur. Bu fərqlər insanın taleyinə təsir edir. Amma yenə də həmin şərtlər insanın son nöqtəsini tam müəyyənləşdirmir. Çünki insanın daxilində onu ayaqda saxlayan başqa bir güc var: ümid.

Ümid bəzən taledən daha güclü olur. İnsan hər şeyini itirsə belə, içində kiçik bir ümid qalırsa, yenidən başlaya bilir. Elə buna görə də insan taleyin qarşısında tamamilə məğlub deyil. O, bəzən yıxılır, amma yenidən qalxır. Həyatın ən böyük möcüzəsi də budur.

Məncə, insanın taleyini yazan ən əsas şey onun xarakteridir. Çünki insanın seçimlərini də, münasibətlərini də, davranışlarını da xarakteri müəyyən edir. Qorxaq insan fürsət qarşısında geri çəkilir. Cəsur insan isə risk edir. Səbirli insan çətinliklərə dözür, səbirsiz insan isə yarı yolda dayanır. Nəticədə hər biri fərqli həyat yaşayır.

İnsan bəzən taleyini dəyişmək istədiyini deyir, amma özünü dəyişmək istəmir. Halbuki dəyişiklik insanın daxilindən başlayır. Düşüncə dəyişmədən həyat dəyişmir. İnsan öz qorxularını aşmadan yeni yollara çıxa bilmir. Buna görə də taleyi dəyişmək bir qədər də insanın öz daxilindəki savaşdan keçir.

Bəzən insan uzun müddət həyatını anlaya bilmir. Niyə müəyyən hadisələrin baş verdiyini düşünür. Amma illər keçəndən sonra anlayır ki, o vaxt yaşadığı ağrılar onu başqa bir həyata hazırlayırmış. İnsan bəzi həqiqətləri yalnız zaman keçəndən sonra anlayır. Həyatın qəribəliyi də bundadır.

Taleyin içində ağrı da var, sevinc də. İnsan yalnız xoşbəxtlikdən ibarət həyat yaşasaydı, bəlkə də böyüməzdi. Çətinliklər insanı dəyişdirir, onu daha güclü edir. Bəzən bir uğursuzluq insanı özünü tapmağa aparır. Bəzən bir ayrılıq onu həyata başqa gözlə baxmağa məcbur edir. İnsan yaşadıqları ilə formalaşır.

Ən maraqlısı isə budur ki, insan taleyini yaşaya-yaşaya yazır. Yəni əvvəlcə yol yaranmır, insan addımladıqca o yol formalaşır. Hər yeni qərar gələcəyin istiqamətini bir az dəyişir. İnsan bəzən bunu hiss etmir, amma həyat daim hərəkətdədir.

Sevgi də insan taleyini dəyişən ən böyük qüvvələrdən biridir. İnsan bəzən bir insanı tanıyandan sonra tamamilə başqa birinə çevrilir. Daha mərhəmətli olur, daha səbirli olur, daha güclü olur. Elə insanlar da var ki, bir ayrılıqdan sonra tamam başqa həyata başlayırlar. Deməli, insanın qarşılaşdığı insanlar da onun taleyində mühüm rol oynayır.

Bəzən insan öz taleyindən qaçmağa çalışır. Amma həyat onu yenə eyni həqiqətlə üz-üzə gətirir. Çünki bəzi şeylərdən qaçmaq olmur. İnsan yalnız seçim edə bilir: ya qorxaraq yaşamaq, ya da həyatın qarşısına dik baxmaq.

Məncə, insanın taleyi göydən hazır şəkildə düşmür. O, insanın düşüncələri, qərarları və davranışları ilə birlikdə yaranır. Həyat insanın qarşısına yollar çıxarır, amma hansı yolu seçmək onun özündən asılı olur. İnsan bəzən taleyini dəyişə bilmir, amma ona münasibətini dəyişə bilir. Bu isə çox şeyi dəyişir.

Əslində taleyin ən böyük sirri də burada gizlənir. İnsan hər şeyi idarə edə bilməz. Heç kim sabah nə olacağını tam bilmir. Amma insan öz daxilindəki işığı qorumağı bacararsa, ən qaranlıq yollardan belə keçə bilər.

Həyatda bəzi insanlar külək qarşısında sınır, bəzi insanlar isə həmin küləyi öz qanadına çevirir. Fərq məhz buradadır. Taleyi dəyişən bəzən şərait deyil, insanın öz baxışıdır.

İnsan öz taleyini tamamilə özü yazmasa da, o taleyin ən vacib cümlələrini özü qurur. Hər seçim bir cümlədir. Hər qərar yeni bir səhifədir. İnsan yaşadıqca öz həyat kitabını yazır. Bəzən mürəkkəbi göz yaşından olur, bəzən sevincdən. Amma o kitabın müəllifi yenə də insanın özüdür.

Belə nəticəyə gəlmək olar ki, insan taleyin qarşısında tam gücsüz deyil. Həyatda insanın seçə bilmədiyi şeylər çoxdur: doğulduğu ailə, zaman, bəzi hadisələr… Amma insanın seçə bildiyi ən vacib şey öz duruşudur. Həyata necə baxdığı, çətinlik qarşısında necə davrandığı və nə qədər mübarizə apardığı onun taleyini formalaşdırır.

Bəlkə də insan taleyini tam yazmır. Amma o taleyin ruhunu özü yaradır. Və bəzən bir insanın daxilindəki iradə bütün alın yazısından daha güclü olur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(22.05.2026)