Rəqsanə Babayeva

"Ədəbiyyat və İncəsənət" Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Səsin yoxluğu, yoxsa eşidilməyən həqiqət?

Tarixin müxtəlif mərhələlərində sənət yalnız estetik zövqün ifadəsi olmamış, həm də cəmiyyətin vicdanı, yaddaşı və gələcəyə yönəlmiş xəbərdarlıq sistemi kimi çıxış etmişdir. Sənət əsərləri çox zaman sözlə ifadə olunmayan həqiqətləri görünən və hiss olunan formaya salaraq ictimai şüurun formalaşmasına təsir göstərmişdir. Lakin bu gün, xüsusilə XXI əsrin ikinci onilliyindən etibarən, sənətin sanki əvvəlki gücünü itirdiyi, daha doğrusu “susduğu” barədə geniş yayılmış bir qənaət formalaşmaqdadır.

Bu “sükut” həqiqətənmi sənətin susmasıdır, yoxsa onun səsinin başqa formalara keçməsi, yaxud eşidilməməsi problemi ilə üz-üzəyik? Bu esse məhz bu sual ətrafında formalaşaraq müasir sənətin vəziyyətini, onun cəmiyyətlə münasibətini və səssizliyin arxasında gizlənən səbəbləri araşdırmağı qarşısına məqsəd qoyur.

Tarixi kontekstdə danışan sənət

Sənətin heç vaxt tam susmadığını iddia edənlər üçün tarix güclü arqumentlər təqdim edir. Məsələn, Pablo Picasso tərəfindən yaradılmış “Guernica” əsəri yalnız bir rəsm deyil, həm də müharibənin dəhşətlərinə qarşı səssiz, lakin son dərəcə güclü bir etiraz idi. Eyni şəkildə Fyodor Dostoyevski öz romanlarında insan ruhunun ən qaranlıq qatlarını açaraq cəmiyyətin mənəvi böhranlarını göz önünə sərmişdir.

Bu nümunələr göstərir ki, sənət tarix boyu yalnız gözəllik yaratmaqla kifayətlənməmiş, həm də cəmiyyətin problemlərini dilə gətirmiş, bəzən isə bu problemlərin həllinə doğru düşüncə istiqamətləri formalaşdırmışdır. Deməli, sənətin əsas funksiyalarından biri “danışmaq”, daha doğrusu həqiqəti ifadə etmək olmuşdur.

Müasir dövrdə səssizliyin illüziyası

Bugünkü dövrdə isə vəziyyət daha mürəkkəbdir. Sənət əsərlərinin sayı heç vaxt olmadığı qədər artmış, platformalar çoxalmış, yaradıcı insanlar üçün texniki imkanlar genişlənmişdir. Buna baxmayaraq, “sənət susur” fikri niyə bu qədər geniş yayılmışdır?

Bunun əsas səbəblərindən biri sənətin kommersiyalaşmasıdır. Müasir bazar münasibətləri sənəti bir çox hallarda məhsula çevirir. Bu isə sənətin əsas məqsədinin – həqiqəti ifadə etmək funksiyasının – arxa plana keçməsinə səbəb olur. Sənətçi artıq yalnız öz daxili ehtiyaclarını deyil, eyni zamanda bazarın tələblərini də nəzərə almağa məcbur qalır.

Bu kontekstdə populyarlıq və keyfiyyət arasında ciddi bir ziddiyyət yaranır. Sosial media platformalarında sürətlə yayılan və geniş auditoriya qazanan məzmun çox zaman dərinlikdən uzaq olur. Bu isə sənətin “danışmaq” qabiliyyətini zəiflədir, onu səthi və tez unudulan bir forma salır.

Rəqəmsal dövr və səsin parçalanması

Rəqəmsal texnologiyaların inkişafı sənətin yayılma imkanlarını artırmaqla yanaşı, onun qəbul edilmə formasını da köklü şəkildə dəyişdirmişdir. İnformasiya bolluğu şəraitində hər bir səs digər səslər arasında itib gedir. Bu, sənətin susması deyil, əksinə, onun səsinin parçalanması və zəifləməsidir.

Bugünkü tamaşaçı və ya oxucu uzun və dərin mətnlərə diqqət ayırmaqda çətinlik çəkir. Vizual və qısa formatlı məzmun üstünlük təşkil edir. Bu isə sənətin mürəkkəb və çoxqatlı strukturlarının qəbulunu çətinləşdirir.

Beləliklə, problem yalnız sənətin özündə deyil, həm də onu qəbul edən auditoriyanın dəyişməsindədir. Sənət danışır, lakin onu dinləyən varmı?

Senzura, özünü senzura və qorxu faktoru

Sənətin susmasının digər mühüm səbəblərindən biri açıq və ya gizli senzura mexanizmləridir. Müasir dünyada senzura yalnız dövlət səviyyəsində deyil, həm də sosial və mədəni təzyiq formalarında özünü göstərir.

Sosial mediada “linç mədəniyyəti” adlandırılan fenomen sənətçilərin öz fikirlərini açıq şəkildə ifadə etməsinə mane ola bilər. Nəticədə sənətçi özünü senzura etməyə başlayır. Bu isə sənətin səsinin zəifləməsinə gətirib çıxarır.

Bununla yanaşı, sənətçinin daxili qorxuları da mühüm rol oynayır: qəbul olunmamaq, yanlış başa düşülmək, ya da sadəcə diqqətsiz qalmaq qorxusu. Bu qorxular sənətin daha təhlükəsiz, lakin daha səthi formalar almasına səbəb olur.

Sənətin yeni dili: sükutun özü bir ifadədirmi?

Bütün bu faktorları nəzərə alaraq belə bir sual yaranır: bəlkə sənət həqiqətən susmur, sadəcə onun dili dəyişir?

Minimalizm, abstrakt sənət və eksperimental formalar çox zaman açıq mesajdan imtina edərək tamaşaçını düşünməyə məcbur edir. Bu baxımdan sükut özü də bir ifadə formasına çevrilə bilər. Sənət artıq birbaşa danışmaq əvəzinə, suallar yaradır, boşluqlar buraxır və tamaşaçını bu boşluqları doldurmağa dəvət edir.

Bu isə daha aktiv və düşünən auditoriya tələb edir. Yəni sənətin “susması” bəlkə də onun daha mürəkkəb və incə bir dilə keçməsinin nəticəsidir.

Çıxış yolu: Səsi yenidən eşitmək

Sənətin səsini yenidən eşitmək üçün həm sənətçilər, həm də auditoriya məsuliyyət daşıyır. Sənətçi cəsarətli olmalı, öz sözünü deməkdən çəkinməməlidir. Auditoriya isə daha diqqətli və seçici olmalı, dərinlik axtarışından imtina etməməlidir.

Eyni zamanda mədəniyyət siyasəti və təhsil sistemi də bu prosesdə mühüm rol oynayır. Sənətə yalnız əyləncə vasitəsi kimi deyil, həm də düşüncə və inkişaf aləti kimi yanaşmaq zəruridir.

Sükutun içində gizlənən səs

“Sənət niyə susur?” sualına verilə biləcək ən doğru cavab bəlkə də budur: sənət susmur, biz onu əvvəlki kimi eşidə bilmirik. Onun dili dəyişmiş, forması mürəkkəbləşmiş və bəzən də kommersiya və qorxu təbəqələri altında gizlənmişdir.

Lakin bütün bunlara baxmayaraq, sənət hələ də mövcuddur və danışmağa davam edir. Sadəcə onu eşitmək üçün daha çox diqqət, daha çox səbr və daha çox istək tələb olunur.

Sənətin səsi bəzən qışqırıq, bəzən pıçıltı, bəzən isə tam sükut şəklində ortaya çıxır. Əsas məsələ isə bu səsi tanımaq və onu dinləməyi bacarmaqdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(05.05.2026)