Nail Zeyniyev,

“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi

Sənətçi həssasdır, ona görə əzab çəkir. Bu fikir uzun müddətdir həm romantikləşdirilir, həm kobud şəkildə sadələşdirilir. Sanki yaradıcılıq ilə kədər arasında qaçılmaz bir müqavilə var. Kim yaradır, kim əzab çəkir. Bu müqaviləni imzalamadan böyük sənət yaranmaz. Bu fikir nə qədər doğrudur?

Tədqiqatlar bu sahədə maraqlı nəticələr verir. Yaradıcı peşə sahiblərinin, xüsusilə yazıçıların, şairlərin, musiqiçilərin depressiya, bipolyar pozuntu kimi ruh sağlamlığı problemlərinin ümumi əhaliyə nisbətən daha yüksək olduğunu göstərir. Bu statistik fərq real fərqdir. Amma bu fərqin nədən qaynaqlandığı sualı sadə bir cavab qəbul etmir.

Bir izah budur: yaradıcı insanlar dünyaya daha həssas baxır. Bu həssaslıq onlara sənət üçün zəruri olan dərinliyi verir. Amma eyni həssaslıq onları dünya ağrılarından da daha çox təsirləndirir. Başqa birinin ağrısını hiss etmək, gözəlliyin keçiciliyini görmək, absurdun içindəki mənasızlığı duymaq. Bunlar yaradıcılığın ruhudur. Amma bunlar eyni zamanda depressiyanın şərtidir.

Başqa bir izah yaradıcı peşənin özündən gəlir. Yazıçı, rəssam, musiqiçi çox zaman qeyri-sabit bir həyat sürür. İqtisadi gərginlik, sosial tanınmama, yaradıcı blok, hər əsərin rədd edilə biləcəyi qorxusu. Bu şəraitlər ruh sağlığına birbaşa təsir edir. Depressiya bu vəziyyətin bəlkə yaradıcılıqla deyil, yaradıcı həyatın gətirdiyi çətinliklərlə bağlıdır.

Azərbaycan ədəbiyyat tarixinə baxanda bu mövzunun iz buraxdığı yer açıq görünür. Bir çox böyük şairin həyatında dərin kədər, tənhalıq, anlaşılmamaq hissi var. Mirzə Ələkbər Sabirin həyatı yorğunluq və məyusluq içindəydi. Abbas Səhhətin qısa ömrü kədərlə doluydu. Bu adamların kədəri yalnız şəxsi deyildi. Dövrün ağırlığını, xalqın halını, dəyişməyən cəhaləti hiss edirdilər. O ağırlıq onlara yazmaq üçün güc verirdi, amma eyni zamanda onları əzirdi.

Yaradıcılıq ilə depressiya arasındakı əlaqəni anlamaqda bir çətinlik var. Hansı əvvəldir? Depressiya yaradıcılığı gücləndirir, yoxsa yaradıcı temperament depressiyaya meyilli bir psixoloji quruluşa malikdir? Bu sual hələ cavabsızdır. Çünki hər iki istiqamətdə nümunə tapıla bilər.

Amma bir şey aydındır ki, depressiya yaradıcılıq üçün şərt deyil. Bu fikir təhlükəlidir. Çünki sənətkarın kömək axtarmasının önünü kəsir. Əzab çəkirsən, deməli yaradıcısan. Bu məntiqlə sənətkar kömək aramır. Halını normal sayır. Halbuki depressiya müalicə edilə bilən bir xəstəlikdir. Müalicə olunmamış depressiya isə nə yaradıcılığa, nə insana xidmət edir.

Yaradıcılıq bəzən depressiya üçün bir çıxış yolu olur. Kağıza tökmək, ifadə etmək, bir əsərə çevirmək. Bu proses insana müvəqqəti rahatlama verir. Amma bu rahatlama müalicə deyil. Əsər bitəndən sonra ağırlıq yenə qayıdır. Bəzən daha çətin qayıdır.

Cəmiyyətin sənətçinin ruh sağlamlığına münasibəti bu mövzuda kritikdir. Azərbaycanda, daha geniş miqyasda isə bütün cəmiyyətlərdə sənətçinin psixoloji köməyə ehtiyacı çox zaman zəiflik kimi qəbul edilir. Sənətçi güclü olmalıdır, həyatın ağırlığını daşımalıdır, bundan sənət çıxarmalıdır. Bu gözləntinin özü bir yükdür. Yaradıcı insanlarda depressiya daha çox rast gəlinir. Bu statistik həqiqətdir. Amma bu, yaradıcılığın qiyməti deyil. Bu, yaradıcı insanların yaşadığı mühitin, daşıdığı həssaslığın, seçdiyi həyatın gətirdiyi bir riskdir. Risk azaldıla bilər. Bunun üçün sənətçiyə həm cəmiyyətin, həm sistemin, həm də özünün daha diqqətli yanaşması lazımdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(04.05.2026)