Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

İnsan cəmiyyətlərinin ən dərin qatlarında görünməyən, lakin hər zaman hiss olunan bir güc mövcuddur: mədəni yaddaş. Bu yaddaş yalnız tarix kitablarında, arxiv sənədlərində və ya muzey vitrinlərində deyil, daha çox gündəlik həyatın içində, danışılan sözlərdə, səslənən nəğmələrdə və ötürülən hekayələrdə yaşayır. Bu baxımdan dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi deyil; o, bir xalqın keçmişini, bu gününü və gələcəyini birləşdirən görünməz körpüdür.

Dil itirildikdə yalnız sözlər yox olmur. Onunla birlikdə düşüncə tərzi, dünyanı qavrama forması və kollektiv yaddaşın incə qatları da silinməyə başlayır. Bu, xüsusilə qloballaşmanın sürətləndiyi müasir dövrdə daha qabarıq şəkildə hiss olunur. Gənc nəsillərin başqa dillərə yönəlməsi təbii və qaçılmaz proses olsa da, ana dilinə münasibətin zəifləməsi ciddi mədəni boşluqlar yarada bilər.

Mədəniyyət tarixində dilin rolu yalnız ədəbiyyatla məhdudlaşmır. O, həm də milli kimliyin əsas sütunlarından biridir. Hər bir deyim, atalar sözü və xalq ifadəsi əsrlərin süzgəcindən keçərək bu günə gəlib çatmışdır. Bu ifadələrdə yalnız məna yox, həm də həyat təcrübəsi, müdriklik və sosial dəyərlər gizlidir. Məsələn, sadə bir atalar sözü belə bəzən bütöv bir fəlsəfi konsepsiyanı əks etdirə bilər.

Lakin bu zəngin irsin qorunması yalnız dövlət siyasətinin və ya təhsil sisteminin öhdəsinə buraxıla bilməz. Burada fərdin rolu da az əhəmiyyət daşımır. Gündəlik danışıqda ana dilinə diqqət göstərmək, onu düzgün və zəngin şəkildə istifadə etmək bir növ mədəni məsuliyyətdir. Bu məsuliyyət yalnız dilin qorunmasına deyil, həm də onun inkişafına xidmət edir.

Maraqlıdır ki, müasir incəsənət sahələrində – kino, teatr və musiqidə – dilin istifadəsi getdikcə daha eksperimental xarakter alır. Bu, bir tərəfdən yaradıcı azadlığın göstəricisidir, digər tərəfdən isə ənənə ilə yeniliyin toqquşduğu nöqtəni ortaya çıxarır. Sual yaranır: yenilənmək üçün köklərdən uzaqlaşmaq lazımdırmı, yoxsa əksinə, həmin köklərə daha dərindən bağlanmaqmı daha doğru yoldur?

Tarix göstərir ki, ən güclü mədəniyyətlər məhz bu balansı qoruya bilənlərdir. Onlar nə tam konservativ olur, nə də tam assimilyasiyaya uğrayır. Əksinə, öz dəyərlərini qoruyaraq yeni təsirləri özününküləşdirməyi bacarırlar. Bu prosesdə dil əsas alət rolunu oynayır. O, həm qoruyur, həm də dəyişir.

Digər tərəfdən, texnologiyanın inkişafı dilin yayılması üçün yeni imkanlar açır. Sosial media platformaları, rəqəmsal nəşrlər və onlayn təhsil resursları ana dilinin daha geniş auditoriyalara çatdırılmasına şərait yaradır. Lakin bu imkanlar düzgün istifadə olunmadıqda dilin səthi və sadələşdirilmiş formaya düşməsi riski də mövcuddur.

Bu səbəbdən, dilə münasibətdə yalnız emosional deyil, həm də intellektual yanaşma tələb olunur. Onu sevmək kifayət deyil; onu anlamaq, öyrənmək və inkişaf etdirmək də vacibdir. Bu isə yalnız fərdi səviyyədə deyil, həm də ictimai şüur səviyyəsində həyata keçirilməlidir.

Dil bir xalqın səssiz hafizəsidir. O danışdıqca keçmiş danışır, o susduqda isə tarix susur. Bu səssizliyin qarşısını almaq üçün hər bir fərd öz payına düşən məsuliyyəti dərk etməlidir. Çünki dil yaşadıqca mədəniyyət yaşayır, mədəniyyət yaşadıqca isə kimlik qorunur.

Bu üçlük – dil, yaddaş və kimlik – bir-birindən ayrılmazdır. Onlardan biri zəiflədikdə digərləri də təsirlənir. Ona görə də bu əlaqəni qorumaq yalnız mədəni deyil, həm də mənəvi borcdur.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(29.04.2026)