Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

Son illərin gündəmini izləyərkən insanın içində qəribə bir hiss yaranır: sanki hər şey danışır, amma heç nə tam eşidilmir. Sosial şəbəkələr, süni intellekt, sürətlə dəyişən informasiya axını – bütün bunlar insanı həm məlumatlı, həm də yorğun edir. Bu paradoksal vəziyyət çağdaş dövrün əsas xüsusiyyətlərindən biridir. İnsanlıq tarixində bəlkə də heç vaxt bu qədər çox söz deyilməmiş, amma bu qədər az anlaşılmamışdı.

Bu esse məhz bu səssiz qışqırıq üzərində qurulub: danışan, lakin anlaşılmayan dünya. Dilin transformasiyası, düşüncənin sürətlə parçalanması, etik sərhədlərin bulanıqlaşması və bütün bunların mərkəzində duran insanın özünü axtarışı.

Rəqəmsal sürət və düşüncənin yavaş ölümü

Texnologiya həyatımızı asanlaşdırmaq üçün yaradıldı. Lakin zaman keçdikcə bu asanlıq başqa bir çətinliyi də özü ilə gətirdi: düşünməyə vaxtın olmaması. İnformasiya sürətlə gəlib keçir, lakin onun üzərində düşünmək üçün lazımi fasilələr getdikcə azalır.

Bir zamanlar insanlar bir kitabı aylarla oxuyar, bir fikri günlərlə müzakirə edərdi. Bu gün isə bir neçə saniyə ərzində yüzlərlə məlumat parçası ilə qarşılaşırıq. Bu isə düşüncənin səthiləşməsinə gətirib çıxarır. Sual yaranır: biz həqiqətənmi daha çox bilirik, yoxsa sadəcə daha çox məlumatla təmasdayıq?

Bu nöqtədə dil də dəyişir. Qısa mesajlar, emojilər, abbreviasiyalar – bunlar ünsiyyəti sürətləndirir, lakin eyni zamanda onun dərinliyini azaldır. Dil artıq yalnız ifadə vasitəsi deyil, həm də sürət vasitəsinə çevrilir. Bu isə onun estetik və məntiqi qatlarını zəiflədir.

Süni intellekt və insanın özünə baxışı

Son dövrlərin ən çox müzakirə olunan mövzularından biri də süni intellektdir. İnsan tərəfindən yaradılan, lakin getdikcə insanı təqlid edən bu sistemlər yalnız texnoloji yenilik deyil, həm də fəlsəfi suallar doğurur.

Süni intellekt yazır, danışır, analiz edir. Bəs bu zaman insanın fərqi nədir? Bu sual sadəcə texniki deyil, həm də etik və ontoloji bir məsələdir. İnsan öz yaradıcılığı ilə öyünürdü, lakin indi onun yaratdıqları özünü əvəz etməyə başlayır.

Burada əsas məsələ rəqabət deyil. Süni intellekt insanın yerini almaq üçün deyil, onu tamamlamalıdır. Lakin bu tamamlanma prosesi düzgün idarə olunmazsa, insan öz dəyərini itirə bilər. Çünki insanı insan edən yalnız düşünmək deyil, həm də hiss etmək, şübhə etmək və mənəvi seçimlər etməkdir.

Süni intellekt isə bu xüsusiyyətlərdən məhrumdur. O, yalnız verilmiş məlumatlara əsaslanır. Bu baxımdan, insanın ən böyük üstünlüyü onun qeyri-müəyyənliyindədir. Məhz bu qeyri-müəyyənlik yaradıcılığın, sənətin və etik qərarların əsasını təşkil edir.

Dilin taleyi: qorumaq, yoxsa dəyişmək?

Dil yalnız ünsiyyət vasitəsi deyil, həm də kimlikdir. Bir xalqın dili onun yaddaşıdır, tarixidir, mədəniyyətidir. Lakin qloballaşma və rəqəmsallaşma bu dili dəyişdirir.

Gənclər arasında ana dilinin istifadəsi getdikcə azalır. Xarici sözlər, qarışıq ifadələr və sadələşdirilmiş cümlə quruluşları dilin strukturunu dəyişir. Bu dəyişiklik təbii proses kimi qəbul edilə bilər. Lakin burada bir təhlükə də var: dilin özünəməxsusluğunu itirməsi.

Dil dəyişməlidir, lakin bu dəyişiklik onun əsasını sarsıtmamalıdır. Əks halda, biz yalnız sözləri deyil, həm də düşüncə tərzimizi itirə bilərik. Çünki dil düşüncənin formalaşmasında əsas rol oynayır.

Bu baxımdan, dilin qorunması yalnız filoloqların işi deyil. Bu, hər bir insanın məsuliyyətidir. Hər düzgün qurulmuş cümlə, hər yerində istifadə olunan söz – bunlar dilin yaşamasına xidmət edir.

Sosial şəbəkələr və həqiqətin parçalanması

Sosial şəbəkələr insanlara öz fikirlərini sərbəst ifadə etmək imkanı verdi. Lakin bu azadlıq bəzən məsuliyyətsizliyə çevrildi. Hər kəs danışır, lakin az adam dinləyir.

Bu platformalarda həqiqət çox vaxt emosiyaların arxasında gizlənir. Sensasiya, diqqət çəkmə və reytinq uğrunda mübarizə informasiyanın keyfiyyətini aşağı salır. Nəticədə, insanlar daha çox inanmaq istədiklərinə inanır, yoxlamaq istədiklərinə yox.

Bu isə cəmiyyətin parçalanmasına gətirib çıxarır. Fərqli fikirlər dialoq yaratmaq əvəzinə qarşıdurma yaradır. Halbuki sağlam cəmiyyət fərqli düşüncələrin qarşılıqlı hörmətlə müzakirə edildiyi mühitdə formalaşır.

Vicdan və etik sərhədlər

Texnologiya inkişaf etdikcə etik suallar daha da mürəkkəbləşir. Süni intellektin qərarları kimə məxsusdur? Məlumatların istifadəsi hansı sərhədlərlə tənzimlənməlidir? İnsan həyatına təsir edən texnoloji sistemlər hansı prinsiplərlə idarə olunmalıdır?

Bu sualların cavabı yalnız texniki deyil, həm də mənəvi yanaşma tələb edir. Vicdan burada əsas rol oynayır. Lakin sürətli həyat tərzi və informasiya bolluğu bu vicdanın səsini zəiflədir.

İnsan bəzən düzgün olanı bilir, lakin sürət və rahatlıq naminə onu görməzdən gəlir. Bu isə etik deqradasiyaya səbəb olur. Cəmiyyətin sağlamlığı isə məhz bu etik prinsiplərin qorunmasından asılıdır.

İnsan olmaq nə deməkdir?

Bütün bu dəyişikliklərin fonunda əsas sual yenə də eyni qalır: insan olmaq nə deməkdir?

İnsan yalnız düşünən varlıq deyil. O, hiss edən, sorğulayan, səhv edən və öyrənən bir varlıqdır. Onun dəyəri mükəmməlliyində deyil, qeyri-mükəmməlliyindədir.

Texnologiya nə qədər inkişaf etsə də, insanın yerini tam olaraq doldura bilməz. Çünki insanın ən böyük gücü onun zəifliyində gizlidir. Bu zəiflik onu empatiya qurmağa, başqasını anlamağa və daha yaxşı olmağa sövq edir.

Səssizliyi dinləmək

Bu gün dünya çox danışır. Lakin bəlkə də bizə ən çox lazım olan şey susmaqdır. Səssizliyi dinləmək, düşünmək və dərinliklə anlamaq.

Sürət bizi irəli aparır, lakin dərinlik bizi insan edir. Əgər biz yalnız sürətlə yaşasaq, insanlığımızı itirə bilərik. Lakin düşünərək yaşasaq, texnologiya ilə birlikdə daha mənalı bir gələcək qura bilərik.

Bu esse bir çağırışdır: danışmaqdan çox dinləməyə, tələsməkdən çox düşünməyə, məlumat toplamaqdan çox anlamğa doğru bir çağırış.

Çünki bəzən ən vacib sözlər səssizlikdə deyilir.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(16.04.2026)