Nail Zeyniyev,
“Ədəbiyyat və İncəsənət” portalının Ədəbiyyat şöbəsi
Sənət əsərinin altındakı ad baxışı dəyişir. Eyni tablo tanınmış birinin imzası ilə başqa cür görünür, adsız olanda isə tamam fərqli qəbul olunur. Ad yoxdursa, əsər tək qalır: rəng, forma və təsir. Bu hal onu gücləndirir, yoxsa zəiflədir?
Müşahidə göstərir ki, insanlar tanınmış müəllifin işinə daha çox dəyər verir. Eyni əsər adla təqdim olunanda daha dərin görünür, adsız olanda isə bəzən adi qəbul edilir. Burada dəyişən əsər deyil, gözləntidir. Ad insanın baxışını əvvəlcədən istiqamətləndirir.
Bu isə maraqlı bir problemi ortaya çıxarır. Bəzən biz əsəri yox, onun arxasındakı adı qiymətləndiririk. Əsər müəllifin nüfuzu ilə “oxunur”. Bu halda əsərin öz təsiri ikinci plana keçir.
Adsız əsər bu təsiri aradan qaldırır. Baxan insan yalnız gördüyü ilə üz-üzə qalır. Heç bir yönləndirmə yoxdur. Bu, daha dürüst bir qarşılaşmadır. Amma eyni zamanda daha çətindir. Çünki insan çox vaxt kənar dayağa öyrəşib kim yaradıb, hansı dövrdə yaranıb, nə demək istəyib.
Bizim mədəniyyətdə adsız sənət yad deyil. Xalq sənətində bir çox işlərin müəllifi bilinmir. Amma bu, onların dəyərini azaltmır. Əksinə, o əsərlər fərdi yox, ümumi bir ifadəyə çevrilir. Bir insanın yox, bütöv bir ənənənin səsi kimi qəbul olunur.
Müasir dövrdə isə adsızlıq bəzən seçim olur. Bəzi yaradıcı insanlar əsəri önə çıxarmaq üçün öz adlarını geri çəkirlər. Bu, asan qərar deyil. Çünki sənətdə tanınmaq mühüm rol oynayır. Adından imtina etmək bir növ görünməkdən imtina etməkdir.
Digər tərəfdən, adın olmaması bəzən məsafə yaradır. Əsərin arxasındakı insan görünmədikdə, bəzi məqamlar itə bilər. Çünki sənət çox vaxt şəxsi təcrübədən doğur. Müəllifi tanımaq bəzən əsəri daha yaxşı anlamağa kömək edir. Adsız əsər bəzi hallarda daha güclü görünür, çünki özü ilə üz-üzə qoyur. Bəzi hallarda isə zəif qalır, çünki kontekst olmadan anlaşılması çətinləşir. Hər şey əsərin özündən asılıdır. Bəzisi adsız olanda daha təsirlidir, bəzisi isə müəllifi ilə birlikdə tamamlanır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(11.04.2026)
