Nərgiz Mustafayeva, Gəncə,
“Ədəbiyyat və incəsənət”
Xalq təqvimi və etnoqrafik baxımdan Qarayaz - Novruz bayramından, yəni yazın gəlişindən sonra başlayan, təxminən 30-31 günü əhatə edən təbiətin tam oyanış dövrüdür.
Azərbaycan etnoqrafik yaddaşında təbiət hadisələri sadəcə hava durumu deyil, bir həyat nizamıdır. Təbiətin oyanışının ilk ayı Qarayaz martın 21-dən aprelin 20-dək olan müddəti əhatə edir. Xalq arasında bu dövr qışın sərtliyi ilə baharın yumşaqlığı arasında gedən son mübarizə dövrüdür.
Qarayaz adının mənası xalq etimologiyasında iki mənanı ifadə edir: Birincisi çətinlik mənasında – “Qara” burada həm də ağırlıq, keçid dövrünün çətinliyi deməkdir. Qışdan çıxan kəndlinin azuqəsinin azaldığı, mal-qaranın otunun bitdiyi, lakin təzə otun hələ tam boy atmadığı dövrdür. İkincisi torpağın rəngi - qar əriyib, torpaq üzə çıxsa da, hələ hər tərəf yamyaşıl deyil. Torpaq “qara” görünür, amma “yaz”ın (baharın) nəfəsi artıq hiss olunur.
Qarayaz dövrü təbiətin tam oyanışı yolunda keçdiyi ən mürəkkəb mərhələdir. Bu dövrün hər on günlüyü xalq yaddaşında özünəməxsus adlar və inanclarla möhürlənib:
Qarı borcu. Novruzdan dərhal sonra, martın son günlərində havaların qəfil soyuması “Qarı borcu” adlanır. Rəvayətə görə, qışın çıxmasına sevinib onu lağa qoyan qarını cəzalandırmaq üçün qış yazdan bir neçə gün borc alaraq geri dönür. Bu kəskin şaxtada qarı isinmək üçün evindəki sonuncu yanacağı - qış üçün hazırladığı 40 iri kötüyü yandırmağa məcbur olur. Bu, kəndliyə yazın ilk istisinə aldanıb ehtiyatı tam bitirməməyi təlqin edən bir xəbərdarlıqdır.
Qarı boranı.“Qarı boranı” qışın son qalıqları kimi qəbul edilən bu küləkli günlərdə deyirlər ki, təbiət öz köhnə “paltarını” - quru budaqları və köhnə otları silkələyib tökür. Bu fırtına əslində torpağı və meşəni yeni, təzə libas (yaşıllıq) geyinməyə hazırlayan bir təmizlik ayinidir.
“Öküzöldürən” (“Keçiqıran”). Köhnə təqvimlə aprelin əvvəllərinə (yeni təqvimlə aprelin 13-18-i arası) təsadüf edən bu 3-5 günlük kəskin soyuq ən qorxulu dövr sayılır. Rəvayətə görə, bir kəndli qışın bitdiyini sanıb öküzünü arxayınlıqla çölə çıxarır, lakin qəfil qar çovğunu heyvanı dondurur. Bu dövr həm də xalq arasında “Keçiqıran” kimi tanınır və insanlara təbiətin hələ tam ram olmadığını xatırladır.
Ləylək gətirən: Yazın müjdəçisi olan quşların gəlişi ilə müşayiət olunan küləkli günlərə deyilir.
Abuneysan və ya gül-çiçək yağışları: Torpağı canlandıran, ağacların çiçək açmasına kömək edən mülayim yağışlı havalara deyilir.
İlk Göy gurultusu - Torpağın canlanması. Qarayazın sonuna doğru ilk göy gurultusu eşidiləndə inanca görə, artıq “torpağa can gəlir”. Bu səs bitkilərin sürətlə boy atacağının müjdəsidir. Yaşlılar bu zaman dizlərini yerə vurub “Ruzi-bərəkət bol olsun” deyə dua edərlər. Bu səs həm də Qarayazın çətinliklərinin bitdiyinə və rəngarəng Güləyaz dövrünün başladığına işarədir
Qarayazın “Yaşıl Mətbəxi”də özünə məxsusluğu ilə fərqlənir. Bu ay “Otların oyanışı” dövrüdür. Qışın ağır xörəklərindən sonra Qarayaz süfrəsi təzə bitən yabanı otlarla zənginləşir: Yaz qutabları: Dağkeşnişi, quzuqulağı, qırxbuğum, pencər və unnuca kimi otlardan hazırlanan qutablar bu dövrün əvəzolunmazıdır. Yaz dovğası: Təzə kəklikotu və nanə ilə hazırlanan, bədəni yaz yorğunluğundan qurtaran şəfalı təamdır.
Qarayaz – səbrin sınağıdır. Babalarımız deyirdi ki, “Qarayazda həm arpa, həm də ümid əkilir. Əgər martın sonu yağışlı keçərsə, payızda anbarlar dolu, süfrələr bərəkətli olar.”
Azərbaycanımızın bərəkətli torpaqlarında və ulu babalarımızın yaddaşında yaşayan bu inanclar, sadəcə hava haqqında məlumat deyil, minillik bir yaşayış fəlsəfəsidir. Qarayazın o “qara” torpağından boylanan hər bir cücərti, qarşıdan gələn rəngarəng və güllü-çiçəkli günlərin ən böyük müjdəçisidir.
Qeyd: Məqalə müəllifin şəxsi tədqiqatları, xalq inancları və mifoloji mənbələrin müqayisəli təhlili əsasında hazırlanmışdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(01.04.2026)
