Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan-İmişli təmsilçisi,

Azərbaycan xalqının minilliklərdən süzülüb gələn mənəvi xəzinəsində elə bayramlar var ki, onlar yalnız bir günün şənliyi deyil, bütöv bir həyat fəlsəfəsinin ifadəsidir. Bu bayramların ən parlaq və ən qədimi isə Novruz bayramıdır. Novruz sadəcə təqvimin dəyişməsi deyil; o, zamanın nəfəsi, torpağın dirçəlişi, insan ruhunun yenilənməsi kimi dərin mənalar daşıyan bir mədəni yaddaşdır. Qışın uzun və bəzən yorucu gecələrindən sonra baharın ilk işığı görünəndə insanlar hiss edirlər ki, təbiət yenidən canlanmağa başlayır. Günəş daha uzun qalır, torpağın qoxusu dəyişir, ağacların budaqlarında görünməz bir həyat tərpənir.

Lakin Novruzun gəlişi birdən-birə baş vermir. Sanki təbiət bu böyük bayramın gəlişini addım-addım hazırlayır. Hər həftə gələn bir çərşənbə təbiətin bir ünsürünü oyadır və insanlara xəbər verir ki, bahar artıq uzaqda deyil. Bu çərşənbələr su, od, yel və torpaq çərşənbələri kimi tanınır. Xalq arasında bu mərasimlər təkcə adət deyil, həm də bir növ təbiətlə dialoqdur. İnsanlar bu günlərdə təbiətin dəyişməsini müşahidə edir, onunla birlikdə yaşadıqlarını hiss edirlər.

Bu çərşənbələr sanki qədim bir nağılın dörd fəslidir. Hər fəsildə təbiət bir az daha oyanır, insan isə bir az daha ümidlə dolur.

Su çərşənbəsi: təmiz başlanğıcın hekayəsi

Novruza aparan yolun ilk addımı su çərşənbəsidir. Bu çərşənbə xalq arasında bəzən “əzəl çərşənbə” də adlandırılır. Qədim inanclara görə dünyada həyatın başlanğıcı su ilə bağlıdır. Su təmizlik, saflıq və həyat deməkdir. Ona görə də Novruz mərasimlərinin ilk ünsürü məhz sudur.

Köhnə kəndlərin birində yaşayan bir nənə vardı. Onun saçları qar kimi ağarmış, üzündə zamanın izləri görünürdü. Lakin gözlərində həmişə bir işıq var idi. Hər il su çərşənbəsi günü o, səhər tezdən oyanardı. Hələ gün doğmamış kəndin üzərinə incə bir duman enər, torpaq gecənin sükutunu qoruyardı.

Nənə asta addımlarla həyətə çıxar, başına yaylığını bağlayar və əlinə mis bir qab alardı. Sonra kəndin yaxınlığındakı bulağa tərəf yola düşərdi. Bulağın suyu qışın uzun susqunluğundan sonra yenidən şırıltı ilə axırdı. Suyun səsi sanki baharın ilk nəğməsi idi.

Nənə suyu qabına doldurarkən pıçıldayardı:

— Ey axar su, saf ol. Evimizə nur, qəlbimizə rahatlıq gətir.

Sonra o suyu evə gətirib həyətə səpərdi. Bu hərəkət sadə bir adət deyildi. Bu, sanki yeni ilin başlanğıcı üçün edilən bir dua idi.

Kəndin uşaqları isə su çərşənbəsini başqa cür qeyd edirdilər. Onlar bulaq başına qaçar, suyun üstündən tullanaraq gülərdilər. Bəzən su damcıları günəş işığında parlayar və uşaqların üzünə düşərdi. O an hər şey bir nağıl səhnəsi kimi görünərdi.

Su çərşənbəsi insanlara xatırladır ki, həyatın başlanğıcı təmizlikdən keçir. İnsan ruhu da su kimi saf olmalıdır.

Od çərşənbəsi: alovun danışdığı hekayə

Su çərşənbəsindən sonra gələn ikinci mərhələ od çərşənbəsidir. Od qədim türk dünyagörüşündə müqəddəs sayılmışdır. O, istilik, işıq və qorunma deməkdir. Qədim insanlar qaranlıq gecələrdə odu həyatın qoruyucusu kimi qəbul edirdilər.

Od çərşənbəsinin axşamı kəndlərdə və şəhərlərdə həyətlərdə tonqallar qalanır. Günəş üfüqdə batarkən tonqalın alovu qaranlıq səmanı işıqlandırır. Alovun dili sanki göyə doğru uzanır və ulduzlara toxunmaq istəyir.

Uşaqlar tonqalın ətrafında dövrə vurur, böyüklər isə alovun yanında dayanaraq xatirələr danışırlar. Sonra hamı növbə ilə tonqalın üzərindən tullanır və belə deyir:

“Ağırlığım-uğurluğum odda yansın.”

Bu sözlər insanın keçmişdə qalan bütün çətinlikləri arxada qoymaq istəyini ifadə edir. Alov sanki insanın içindəki kədəri və qorxunu yandırıb külə çevirir.

Tonqalın qığılcımları göyə qalxarkən sanki bir mesaj göndərir: qaranlıq nə qədər güclü olsa da, işıq onu məğlub edə bilər.

Yel çərşənbəsi: təbiətin pıçıltısı

Üçüncü çərşənbə yel çərşənbəsidir. Bu gün küləyin oyanması ilə bağlıdır. Qədim inanclara görə yel təbiətin nəfəsidir. O, ağacları oyadır, buludları hərəkətə gətirir və baharın gəlişini yaxınlaşdırır.

Bir dəfə kəndin yaxınlığında yaşayan bir çoban səhər tezdən sürüsünü otarmağa aparmışdı. Hava sakit idi. Birdən uzaqdan gələn yüngül bir külək hiss olundu. Külək ağacların budaqlarını tərpətdi, quru yarpaqları havaya qaldırdı.

Çoban başını qaldırıb dedi:

— Demək bahar yaxınlaşıb.

Külək sanki təbiətin pıçıldayan səsi idi. O, ağacların budaqları ilə danışır, çəmənlərin üzərində gəzir, torpağın üstündə qalan son qar izlərini silirdi.

Yel çərşənbəsi insanlara xatırladır ki, həyat daim dəyişir. Hərəkət və dəyişiklik həyatın təbii qanunudur.

İlaxır çərşənbə: torpağın dirçəlişi

Novruza ən yaxın olan çərşənbə isə ilaxır çərşənbədir. Bu çərşənbə torpaq çərşənbəsi də adlanır. Qədim inanclara görə bu gün torpaq oyanır və həyat yenidən başlayır.

Kənd evlərində bu gün xüsusi hazırlıqlar görülür. Qadınlar mətbəxdə şirniyyatlar bişirir, qoxular bütün evi bürüyür. Süfrələr bəzədilir, səməni qoyulur.

Səməninin yaşıl rəngi torpağın yenidən dirçəlməsini xatırladır. Hər gün bir az daha böyüyən səməni sanki insanlara ümid verir.

Axşam düşəndə evlərin pəncərələrində şamlar yanır. Hər şam bir insanın arzusunu təmsil edir.

Uşaqlar isə papaq atmaq adətini böyük həyəcanla gözləyirlər. Onlar qapıya papaq qoyur və gizlənirlər. Ev sahibi papağın içinə şirniyyat qoyur.

Bu kiçik adət uşaqlar üçün böyük sevincdir. Onların gülüşü sanki baharın gəlişini daha da yaxınlaşdırır.

Novruz gecəsi: zamanın yenidən başladığı an

Nəhayət bütün bu çərşənbələrdən sonra Novruz gecəsi gəlir. Bu gecə qışın son nəfəsi, baharın isə ilk addımı sayılır.

Evlərdə böyük süfrələr açılır. Süfrədə səməni, boyanmış yumurtalar, şamlar və müxtəlif şirniyyatlar olur. Hər şey bir simvol daşıyır.

Yumurta həyatın başlanğıcını, səməni isə yenilənməni ifadə edir.

İnsanlar bir-birinə qonaq gedir, küsülülər barışır, ailələr bir araya gəlir. Hər kəs yeni ilin daha xoşbəxt olacağına ümid edir.

O gecə sanki zaman dayanır. İnsanlar keçmişi xatırlayır, gələcək haqqında düşünür və həyatın gözəlliyini daha dərindən hiss edirlər.

Novruzun əbədi mənası

Çərşənbələr və ilaxır çərşənbə Novruz bayramının sadəcə hazırlıq mərhələsi deyil. Onlar xalqın qədim dünyagörüşünün, təbiətə olan hörmətinin və həyat fəlsəfəsinin bir ifadəsidir.

Su, od, yel və torpaq – bu dörd ünsür həyatın əsasını təşkil edir. İnsanlar əsrlər boyu bu ünsürlərin oyanmasını qeyd edərək təbiətlə harmoniya içində yaşadıqlarını göstərmişlər.

Novruz isə bütün bu mərasimlərin zirvəsidir. Bu bayram insanlara ümid verir, onları bir-birinə yaxınlaşdırır və həyatın daim yeniləndiyini xatırladır.

Bahar hər il qayıdır. Torpaq yenidən oyanır. Ağaclar yenidən çiçəkləyir.

Və insan hər bahar bir daha anlayır ki, həyat – tükənməyən bir yenilənmə nağılıdır.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(17.03.2026)