Rəqsanə Babayeva,
"Ədəbiyyatvə İncəsənət" Beyləqan və İmişlitəmsilçisi,
BeyləqanrayonMədəniyyətMərkəzininrejissoru, "Gənclik" xalqteatrınınrəhbəri,"Haberdili.com"-unAzərbaycan nümayəndəsi
Mədəniyyət anlayışı yalnız incəsənət, ədəbiyyat və ya folklor nümunələri ilə məhdudlaşmır; o, cəmiyyətin düşüncə tərzini, davranış modellərini, sosial münasibətlər sistemini və dəyərlər iyerarxiyasını özündə birləşdirən geniş bir məfhumdur. Bu geniş sistemin mərkəzində isə mentalitet dayanır. Mentalitet bir xalqın tarixən formalaşmış dünyagörüşü, həyat fəlsəfəsi, yaxşı ilə pisi ayırdetmə meyarı, münasibət və reaksiya mexanizmləridir. O, həm fərdi, həm də kollektiv səviyyədə qərarvermə prosesinə təsir göstərir.
Son illərdə qloballaşma, texnoloji inqilab və kütləvi informasiya vasitələrinin sürətli yayılması nəticəsində mentalitet məsələsi daha da aktuallaşmışdır. Bir tərəfdən, dəyişən dünya reallıqları yeni davranış modelləri və dəyərlər sistemi formalaşdırır; digər tərəfdən isə cəmiyyətin müəyyən hissəsində milli-mənəvi dəyərlərin aşınması ilə bağlı narahatlıq artır. Məhz bu kontekstdə mədəniyyətdə mentalitet problemi elmi-metodik baxımdan təhlil olunmağa ehtiyac duyur.
Bu məqalənin məqsədi mentalitet anlayışının mahiyyətini açıqlamaq, onun Azərbaycan cəmiyyətində tarixən oynadığı rolu göstərmək, müasir dövrdə dəyişdirilməyə cəhd olunan mentalitet elementlərini təhlil etmək və müsbət mental dəyərlərin qorunmasının vacibliyini əsaslandırmaqdır. Tədqiqatda müqayisəli təhlil, sosiomədəni yanaşma və müşahidə metodlarından istifadə olunmuşdur. Məqalədə mövqe aydındır: xalqın müsbət mental xüsusiyyətlərinin qorunması vacibdir, eyni zamanda gündəlik həyatı əsassız şəkildə çətinləşdirən və inkişafı ləngidən stereotiplərin isə elmi əsaslarla yenidən nəzərdən keçirilməsi mümkündür.
Mentalitet anlayışının elmi mahiyyəti
Mentalitet termini sosial elmlərdə kollektiv şüurun sabit xüsusiyyətlərini ifadə etmək üçün istifadə olunur. O, bir xalqın tarixi yaddaşı, dini və əxlaqi təsəvvürləri, ailə modeli, cəmiyyət daxilində münasibətlərin forması və sosial rolların bölgüsü ilə sıx bağlıdır. Mentalitet dəyişməz və donmuş bir sistem deyil; o, zamanla transformasiya olunur, lakin bu transformasiya adətən tədrici və daxili inkişaf yolu ilə baş verir.
Azərbaycan cəmiyyətində mentalitetin əsas sütunları ailə institutuna hörmət, böyüyə ehtiram, qonaqpərvərlik, namus və qeyrət anlayışları, kollektiv məsuliyyət hissi, torpağa və vətənə bağlılıq kimi dəyərlərdir. Bu xüsusiyyətlər yüzilliklər boyu formalaşmış və xalqın həyat tərzini müəyyən etmişdir. Onların bir çoxu sosial sabitliyin təmin olunmasında mühüm rol oynamışdır.
Mentalitetin elmi təhlili göstərir ki, o, sosial davranışların tənzimləyicisi kimi çıxış edir. Qanun və rəsmi qaydalar cəmiyyətin hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirsə də, gündəlik münasibətlərdə insanların davranışına daha çox təsir edən amil məhz mental dəyərlərdir. Məsələn, ailə daxilində qərarların kollektiv şəkildə qəbul edilməsi, böyüklərin fikrinin nəzərə alınması yazılmamış, lakin güclü sosial norma kimi fəaliyyət göstərir.
Tarixi kontekstdə Azərbaycan mentaliteti
Azərbaycan coğrafiyası müxtəlif mədəniyyətlərin qovşağında yerləşmişdir. Tarix boyu burada Şərq və Qərb sivilizasiyalarının təsiri hiss olunmuşdur. Buna baxmayaraq, xalq öz əsas mental sütunlarını qoruyub saxlamışdır. Kənd icma münasibətləri, el-oba ənənələri, toy və yas mərasimlərinin sosial funksiyası, nəsil bağlarının güclü olması kimi amillər cəmiyyətin daxili birliyini möhkəmləndirmişdir.
Ailə modeli mentalitetin əsas dayağı olmuşdur. Ailə yalnız iqtisadi və bioloji birlik deyil, həm də mənəvi məktəb rolunu oynamışdır. Uşaqların tərbiyəsində valideynlərlə yanaşı nənə-baba və digər qohumlar da iştirak etmişdir. Bu kollektiv tərbiyə modeli fərddə həm məsuliyyət, həm də sosial bağlılıq hissi formalaşdırmışdır.
Eyni zamanda, mentalitetin müəyyən elementləri zamanla dəyişmişdir. Məsələn, qadının cəmiyyətdə rolu tarixi mərhələlərə uyğun olaraq transformasiya olunmuş, təhsilə və ictimai fəaliyyətə çıxışı genişlənmişdir. Bu dəyişikliklər mentalitetin əsas dəyərlərini dağıtmamış, əksinə, onları yeni reallıqlara uyğunlaşdırmışdır.
Qloballaşma və dəyişdirilməyə cəhd olunan mentalitet
Müasir dövrdə informasiya texnologiyalarının inkişafı nəticəsində gənclər fərqli mədəniyyətlərlə birbaşa təmasda olur. Sosial şəbəkələr, xarici media məhsulları və populyar mədəniyyət nümunələri yeni həyat tərzlərini cazibədar şəkildə təqdim edir. Bu prosesin müsbət tərəfi dünyagörüşünün genişlənməsi olsa da, mənfi tərəfi milli dəyərlərin ikinci plana keçməsi riskidir.
Son illərdə ailə münasibətlərində fərdiyyətçiliyin artması, kollektiv məsuliyyət hissinin zəifləməsi, ənənəvi mərasimlərin kommersiyalaşması kimi meyillər müşahidə olunur. Bəzi hallarda “müasirlik” adı altında köklü adət-ənənələrə istehza ilə yanaşılır. Halbuki mentalitet yalnız keçmişin qalığı deyil, cəmiyyətin özünüidentifikasiya mexanizmidir.
Dəyişdirilməyə cəhd olunan əsas sahələrdən biri ailə institutudur. Qərb fərdiyyətçiliyi modelinin mexaniki şəkildə tətbiqi bəzən ailədaxili bağların zəifləməsinə gətirib çıxarır. Digər bir sahə isə dil və ünsiyyət mədəniyyətidir. Gənclər arasında ana dilində ifadə imkanlarının daralması, xarici sözlərin həddindən artıq istifadəsi mental identikliyin zəifləməsi riskini yaradır.
Gəncliyin mövqeyi və sosial transformasiya
Bugünkü gənclik ziddiyyətli bir situasiyada yaşayır. Bir tərəfdən, qlobal dünyaya inteqrasiya etmək, yeni bilik və bacarıqlar əldə etmək arzusu var; digər tərəfdən isə ailə və cəmiyyətin ondan gözləntiləri mövcuddur. Bu iki istiqamət arasında balans tapmaq asan deyil.
Gənclərin bir qismi mentaliteti inkişafın qarşısını alan məhdudiyyət kimi qəbul edir. Onların fikrincə, bəzi sosial stereotiplər fərdi azadlığı və yaradıcılığı məhdudlaşdırır. Digər qisim isə milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasını prioritet sayır və sürətli dəyişikliklərə ehtiyatla yanaşır. Hər iki mövqenin elmi əsaslarla təhlili vacibdir.
Burada əsas məsələ mentalitetin hansı elementlərinin qorunmalı, hansılarının isə yenidən qiymətləndirilməli olduğunu müəyyənləşdirməkdir. Məsələn, böyüyə hörmət və ailə bağlarının güclü olması müsbət sosial kapital yaradır. Lakin bəzi hallarda cəmiyyətin əsassız qınaq mexanizmi fərdin psixoloji vəziyyətinə mənfi təsir göstərə bilər. Deməli, müsbət mental dəyərlərin qorunması ilə yanaşı, gündəlik həyatı çətinləşdirən stereotiplərin elmi diskussiya müstəvisində müzakirəsi mümkündür.
Mentalitetin yaşayış tərzinə təsiri
Mentalitet insanların gündəlik həyatına birbaşa təsir göstərir. Qonaqpərvərlik ənənəsi sosial əlaqələri möhkəmləndirir, kollektivçilik isə çətin anlarda qarşılıqlı dəstək mexanizmini işə salır. Eyni zamanda, bəzi hallarda sosial rəyin həddindən artıq önəmli sayılması fərdi qərarların qəbulunu çətinləşdirə bilər.
Toy və yas mərasimlərinin miqyası, sosial statusun nümayişi, “el nə deyər” prinsipi kimi amillər iqtisadi və psixoloji yük yarada bilər. Bu kimi hallarda mentalitetin mahiyyətini deyil, onun ifrat formalarını tənqid etmək daha məqsədəuyğundur. Çünki problemin mənbəyi dəyərin özü deyil, onun yanlış tətbiqidir.
Müsbət mental dəyərlərin qorunmasının zəruriliyi
Milli kimlik yalnız pasport və ya hüquqi statusla müəyyənləşmir; o, ilk növbədə, mənəvi dəyərlərlə formalaşır. Müsbət mental xüsusiyyətlərin qorunması cəmiyyətin sosial birliyini və davamlılığını təmin edir. Ailə institutunun möhkəmliyi, böyüyə hörmət, qonaqpərvərlik, vətənə bağlılıq kimi dəyərlər sosial sabitliyin dayaqlarıdır.
Bu dəyərlərin zəifləməsi cəmiyyətdə atomlaşma prosesini sürətləndirə, fərdlər arasında etimad böhranı yarada bilər. Sosial etimadın azalması isə iqtisadi və siyasi institutlara da təsir göstərir. Buna görə mentalitetin qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də sosial inkişaf strategiyasının tərkib hissəsidir.
Mədəniyyətdə mentalitet problemi sadə “köhnə ilə yeninin mübarizəsi” kimi təqdim edilə bilməz. Bu, daha çox tarazlıq axtarışıdır. Qloballaşma şəraitində milli dəyərlərin qorunması ilə açıq dünyaya inteqrasiya arasında balans tapmaq əsas vəzifədir.
Elmi-metodik baxımdan aşağıdakı istiqamətlər təklif olunur:
Təhsil sistemində milli-mənəvi dəyərlərin müasir metodlarla tədrisi.
Gənclərlə açıq dialoq platformalarının yaradılması.
Medianın milli mentalitetin müsbət nümunələrini təşviq etməsi.
Adət-ənənələrin mahiyyətinin qorunması, lakin ifrat və sosial yük yaradan formaların tədricən sadələşdirilməsi.
Beləliklə, mentaliteti qorumaq geriliyə qapanmaq demək deyil; əksinə, öz kimliyini itirmədən inkişaf etmək deməkdir. Müsbət mental dəyərlərimizi yaşatmaq, onları müasir dövrün reallıqları ilə uyğunlaşdırmaq və gələcək nəsillərə ötürmək hər birimizin mədəni məsuliyyətidir. Bu məsuliyyət yalnız fərdi seçim deyil, həm də milli varlığın davamlılığının təminatıdır.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(06.03.2026)
