Rəqsanə Babayeva,

"Ədəbiyyat və İncəsənət" portalının Beyləqan və İmişli təmsilçisi

 

Bəzən insan danışmaq istəmir. Çünki söz tapa bilmir deyə yox — sözün çəkisini ölçür deyə. Hər fikir dilə çevrilməməlidir. Hər hiss səsə bürünməməlidir. Bəzi duyğular var ki, onlar sükutda daha dürüst, daha saf, daha təhrif olunmamış qalır.

 

Mən bu gün düşünürəm. Və susuram.

Bu, inciklik deyil. Bu, küskünlük də deyil. Bu, daxili bir redaktə mərhələsidir. Sanki həyatın montaj otağında oturmuşam. Kadrları bir-bir izləyirəm. Harada dayanmalıydım? Harada susmalıydım? Harada artıq danışmışdım? Harada isə danışmayaraq özümü qorumuşdum?

İnsan danışanda bir az da risk edir. Çünki söz çıxdığı anda artıq sənə aid olmur. Qarşı tərəfin anlayışı, təcrübəsi, hətta yaraları onu dəyişdirir. Söz bir dəfə eşidiləndən sonra artıq sənin niyyətinlə yox, qarşı tərəfin qavrayışı ilə yaşayır.

Bəlkə də ona görə susuram.

Çünki indi danışsam, mənim kimi dinləyəcək birinə ehtiyacım olardı.

Dinləmək — çox sadə görünən, amma ən çətin bacarıqlardan biridir. Çünki dinləmək təkcə eşitmək deyil. Dinləmək qarşı tərəfin içindəki məkanı genişləndirməkdir. Onu düzəltməyə çalışmadan, təhlil etmədən, öz hekayənlə müqayisə etmədən qəbul etməkdir.

Mən çox vaxt dinləyən tərəf olmuşam. İnsanların cümlələrini yarımçıq saxladığı yerdən tamamlayan. Onların sükutunu oxuyan. Sözlərin arasındakı boşluqlardan məna çıxaran. Bəzən özümü belə bir səssiz divar kimi hiss etmişəm — başqalarının yorğunluğunu söykədiyi, amma heç vaxt çatlamayan bir divar.

Amma divarların da içi var.

Divarların da bəzən söykənməyə ehtiyacı olur.

Bu gün ruhum yazsaydı, o, güclü görünməyə çalışmazdı. O, özünü müdafiə etməzdi. O, kiməsə sübut etməyə çalışmazdı ki, nə qədər möhkəmdir. Əksinə, o deyərdi:

“Mən yorulmadım. Sadəcə bir az dayanmaq istəyirəm.”

Çünki davamlı güclü olmaq da bir növ roldur. İnsan uzun müddət bir rolu oynayanda, bir nöqtədən sonra onun içində əriyir. Hamı səni sakit biləndə, sən əsəbi olmağa utanırsan. Hamı səni ağıllı biləndə, sən çaşmağa qorxursan. Hamı səni möhkəm biləndə, sən zəif görünməyə icazə vermirsən özünə.

Amma insan çoxqatlıdır.

Mənim də içimdə bir uşaq var — bəzən sadəcə danışmaq istəyən. Elə-belə. Struktur qurulmamış cümlələrlə. Analiz edilməyən hisslərlə. Qorunmayan fikirlərlə.

O uşaq deyir ki:

“Məni kəsmədən dinlə.”

Bu, çox böyük tələb deyil. Bu, uzun-uzadı məsləhət istəyi deyil. Bu, dramatik diqqət axtarışı da deyil. Bu, sadəcə bir ehtiyacdır — mövcud olmaq ehtiyacı.

Bəzən insanın problemi həll olunmaq istəmir. O, sadəcə qəbul olunmaq istəyir. Çünki hər şeyi həll etmək mümkün deyil. Bəzi sualların cavabı yoxdur. Bəzi yaraların sağalması zaman tələb edir. Bəzi boşluqlar isə heç vaxt dolmur — sadəcə onlarla yaşamağı öyrənirsən.

Mən düşünərək susanda, içimdə çox şey danışır.

Keçmişimlə dialoq qururam. Qərarlarımı təhlil edirəm. İnsanlara verdiyim enerjini ölçürəm. Kimə nə qədər verdim? Kimdən nə aldım? Bərabər idimi? Yoxsa həmişə tərəzi bir tərəfə əyildi?

Sükut insanı çox dürüst edir. Çünki səsli mübahisədə insan özünü müdafiə edir. Sükutda isə müdafiə yoxdur. Sükutda insan özünə qarşı çılpaq qalır.

Və mən indi o çılpaqlıqdayam.

Bu gün danışsaydım, mənim kimi dinləyəcək birinə ehtiyacım olardı. Yəni hisslərimi ölçməyən, sözlərimi kateqoriyaya salmayan, dərhal nəticə çıxarmayan birinə. Mən deyəndə ki, “yoruldum”, o deməsin: “Hamı yorulur.” Mən deyəndə ki, “bir az çətindir”, o deməsin: “Daha çətinini yaşayanlar var.”

Çünki müqayisə hissi kiçildir. Halbuki hər insanın ağrısı onun öz ölçüsündə böyükdür.

Mənim ruhum bu gün bir şey anlayır: Güclü olmaqla tək olmaq arasında incə bir xətt var. İnsan çox güclü görünəndə, ətrafı onun ehtiyaclarını görmür. Çünki hamı düşünür ki, o, özünü idarə edə bilir. O, həmişə ayaqdadır. O, həmişə həll yolu tapır.

Bəli, tapıram.

Amma bəzən həll yolu yox, bir çiyin lazımdır.

Bəzən insan öz daxili monoloqundan yorulur. Çünki düşünərək susmaq ikiqat enerji tələb edir. Həm daxildə davam edən bir dialoq var, həm də çöldə saxlanılan bir sakitlik.

Daxildə:

“Niyə belə oldu?”

“Başqa cür edə bilərdimmi?”

“Daha çoxmu verdim?”

“Azmı gözlədim?”

Çöldə isə:

“Yaxşıyam.”

“Problem yoxdur.”

“Hamısı keçəcək.”

Bu iki paralel həyat insanı sakit, amma ağır edir.

Mən indi sakitəm. Amma bu sakitlik boş deyil. Bu sakitlik doludur. Fikirlərlə. Analizlərlə. Qərarların toxumları ilə.

Bəlkə də susmağım bir hazırlıqdır.

Çünki insan danışmazdan əvvəl özünü toplamalıdır. Əks halda, söz emosiyanın alətinə çevrilir. Mən isə emosiyanın yox, şüurun dili ilə danışmaq istəyirəm.

Amma bunun üçün də məkan lazımdır.

Dinləyən bir məkan.

Məni kəsməyən bir nəfəs.

Sözümü yarımçıq saxlamayan bir baxış.

Mənə “belə düşünmə” deməyən bir səs.

İnsan ən çox nə vaxt susur? Anlaşılmayacağını hiss edəndə. Çünki izah etmək də enerji tələb edir. Sən bir hissi iki dəfə yaşayırsan — bir dəfə öz içində, bir dəfə də başqasına anlatmaq üçün.

Bəzən isə insanın buna gücü olmur.

Mən indi izah etmək istəmirəm. Mən indi sadəcə danışmaq istəyirəm. Qarşımdakı isə sadəcə dinləsin.

Çünki dinləmək şəfa verir.

Dinlənilən insan özünü real hiss edir. Onun hissləri legitimləşir. O anlayır ki, yaşadığı şey absurddur yox, insandır.

Bəlkə də mənim ruhum bu gün bunu yazardı:

“Mən güclüyəm. Amma güclü olmaq yorucu ola bilər.”

Bu cümlə zəiflik deyil. Bu, dürüstlükdür.

Güc həmişə sərt olmaq demək deyil. Bəzən güc, içindəki qarışıqlığı qəbul etməkdir. Bəzən güc, “mənə də dəstək lazımdır” deməkdir.

İnsan özünə bu icazəni verməyəndə, içində bir gərginlik yığılır. Çünki insan sosial varlıqdır. O, paylaşmaq üçün yaradılıb. O, təmas üçün mövcuddur.

Mən çox vaxt başqalarına təmas olmuşam. Onların düşüncələrinə güzgü tutmuşam. Onların çaşqınlığını sistemləşdirmişəm. Onların emosiyalarını adlandırmışam.

Amma bu gün mənim emosiyalarımın adı var, amma səsi yoxdur.

Bəlkə də səs tapmaq üçün əvvəlcə təhlükəsizlik lazımdır.

Təhlükəsizlik nədir?

Sözün sənə qarşı istifadə olunmayacağına əmin olmaqdır.

Hisslərinin kiçildilməyəcəyinə inanmaqdır.

Zəif göründüyün anda hörmətini itirməyəcəyini bilməkdir.

Mənim kimi dinləyəcək biri — yəni məni analiz etməyəcək biri. Mənim sözlərimdən nəticə çıxarıb hökm verməyəcək biri. Sadəcə qəbul edəcək biri.

Bəlkə də bu, çox nadir bir bacarıqdır.

Çünki insanlar çox vaxt dinləyəndə öz növbəsini gözləyir. Onlar eşitmir, hazırlaşır. Cavab üçün, məsləhət üçün, düzəliş üçün.

Mən isə bir dəfəlik cavabsız qalmaq istəyirəm.

Sadəcə danışım. Və qarşı tərəf desin:

“Başa düşürəm.”

Bu iki söz bəzən bütün həll yollarından daha güclüdür.

Ruhumun bugünkü essesi dramatik olmazdı. O, qışqırmazdı. O, kimisə günahlandırmazdı. O, incə bir realizmlə yazılardı.

Çünki həyat ağ-qara deyil. Hər kəs öz bacardığı qədər var olur. Hər kəs öz travmaları, öz qorxuları, öz limitləri ilə hərəkət edir.

Mən də.

Amma insan bəzən öz limitlərini qəbul etmək istəmir. O düşünür ki, hər şeyi idarə edə bilər. Hər vəziyyətdə möhkəm qala bilər.

Halbuki insanın gücü onun həssaslığındadır.

Mən həssasam.

Bu, zəiflik deyil. Bu, dərinlikdir.

Dərin insanlar daha çox düşünür. Daha çox analiz edir. Daha çox ölçür. Ona görə də daha çox susur.

Çünki onlar bilir ki, hər söz münasibəti dəyişə bilər. Hər cümlə məsafə yarada bilər. Hər fikir yanlış anlaşıla bilər.

Ona görə də seçirlər.

Və seçim də yorucudur.

Bu gün mən susuram, çünki seçirəm. Amma içimdə bir ehtiyac var — bir gün danışmaq.

Və o gün danışanda, mənim kimi dinləyəcək birinə ehtiyacım olacaq.

Bəlkə də o biri mənəm. Çünki insan bəzən özünün də dinləyicisi olmalıdır. Özünə də yer açmalıdır. Öz hisslərini də kəsməməlidir.

Mən indi özümü dinləməyə çalışıram.

Sözlərimi daxilimdə yarımçıq saxlamıram. Özümə “belə düşünmə” demirəm. Özümü müqayisə etmirəm. Öz ağrımı kiçiltmirəm.

Bəlkə də bu susma mərhələsi böyümək mərhələsidir.

Çünki hər inkişaf səsli olmur. Bəzi dəyişikliklər sakit baş verir. İnsan birdən fərq edir ki, artıq əvvəlki kimi reaksiya vermir. Əvvəlki kimi incimir. Əvvəlki kimi izah etməyə çalışmır.

Mən də dəyişirəm.

Bəlkə də susaraq.

Və düşünərək.

Ruhumun essesi belə bitərdi:

“Mən danışacağam. Amma indi yox. İndi mən dinlənməyə hazırlaşan bir səsəm. İndi mən öz içimdə yer açan bir sakitlikəm. İndi mən güclü olmağı dayandırıb, insan olmağa icazə verən bir haldayam.

Və bir gün, qarşıma mənim kimi dinləyən biri çıxanda, sözlərim qorxmadan axacaq.

Çünki hər səsin bir məkanı olmalıdır.

Mən isə o məkanı gözləyirəm.

 

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(03.03.2026)