Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət” portalının İmişli-Beyləqan təmsilçisi
İnsan, yaddaş və mənəvi yetkinlik, zaman – insan təcrübəsinin ən fundamental, eyni zamanda ən müəmmalı kateqoriyalarından biridir. O, nə gözlə görünür, nə də əllə tutulur; lakin varlığı bütün həyatımızı istiqamətləndirir. İnsan doğulduğu andan etibarən zamanın axarına qoşulur və ömrünün sonuna qədər bu axarın içində hərəkət edir. Bu hərəkət yalnız bioloji dəyişmə deyil, həm də düşüncənin, kimliyin və mənəvi dəyərlərin formalaşması prosesidir. Zamanın səssizliyi bəzən onun təsirini görünməz edir, lakin bu səssizlik içində insanın taleyi yazılır, xatirələr formalaşır və tarix yaranır.
Zamanın mahiyyəti haqqında düşünərkən ilk diqqət çəkən məqam onun ikili xarakteridir. O, həm obyektivdir, həm də subyektiv. Obyektiv zaman təqvim və saatlarla ölçülür. Günlər, aylar, illər bir-birini əvəz edir. Bu zaman hər kəs üçün eyni sürətlə keçir. Lakin subyektiv zaman fərdidir. Eyni saat bir insana bir an kimi görünə bilər, digərinə isə sonsuzluq qədər uzun gələ bilər. Deməli, zamanın həqiqi ölçüsü insanın daxili dünyası ilə sıx bağlıdır.
Uşaqlıq dövründə zaman geniş və sərhədsiz görünür. Bir yay mövsümü uşağın dünyasında bütöv bir həyat qədər uzun təsəvvür olunur. Məktəb tətilləri, ailəvi səfərlər, ilk dostluqlar – bütün bunlar zamanın sakit və rəngarəng ritmində baş verir. Lakin insan böyüdükcə zamanın sürətləndiyini hiss edir. Günlər bir-birini daha tez əvəz edir, illər göz açıb yumana qədər keçir. Bu dəyişiklik yalnız obyektiv hadisə deyil; o, insanın məsuliyyətlərinin artması, düşüncə tərzinin mürəkkəbləşməsi və həyatın reallıqları ilə üzləşməsi ilə bağlıdır.
Zaman insanı formalaşdırır. Hər bir təcrübə – istər uğur, istər məğlubiyyət – zamanın içində məna qazanır. Uğur anlıq sevinc gətirə bilər, lakin onun həqiqi dəyəri illər sonra dərk olunur. Məğlubiyyət isə ilk baxışda ağrı və ümidsizlik yaratsa da, zaman keçdikcə dərsə çevrilir. Bu baxımdan zaman müəllimdir. O, səbir öyrədir, düşünməyə vadar edir və insana özünü yenidən kəşf etmək imkanı verir.
Yaddaş zamanın ən mühüm təzahürlərindən biridir. İnsan keçmişini xatırlayaraq öz kimliyini qoruyur. Xatirələr yalnız hadisələrin izləri deyil; onlar insanın mənəvi portretinin bir hissəsidir. Uşaqlıqda eşidilən bir layla, məktəbdə yaşanan bir uğur, ailə ilə keçirilən bir axşam – bütün bunlar insanın daxili dünyasında zamanın möhürünü daşıyır. Zaman keçdikcə bəzi xatirələr solur, bəziləri isə daha da aydınlaşır. Bu seçmə prosesi təsadüfi deyil; insan şüuru onun üçün əhəmiyyətli olanı qoruyur.
Zamanın sosial ölçüsü də vardır. Cəmiyyətlər də zamanın içində formalaşır, dəyişir və inkişaf edir. Tarix – kollektiv zamanın yazılı yaddaşıdır. Hər bir xalq öz tarixini qorumaqla kimliyini saxlayır. Mədəniyyət, ədəbiyyat, incəsənət – bunlar zamanın süzgəcindən keçərək gələcək nəsillərə ötürülür. Əgər fərdi yaddaş insanın kimliyini qoruyursa, kollektiv yaddaş da millətin varlığını davam etdirir.
Zaman həm də məsuliyyətdir. İnsan zamanın içində seçimlər edir. Hər seçim gələcəkdə müəyyən nəticələr doğurur. Bu mənada zaman yalnız axan bir çay deyil; o, həm də istiqamət tələb edən bir yol kimidir. İnsan bu yolda dayanmaq hüququna malik deyil. Dayanmaq belə zamanın axarına təsir göstərmir, əksinə, insanı geridə qoyur. Buna görə də zamanla münasibət qurmaq, onu dəyərləndirmək vacibdir.
Müasir dövrdə zaman anlayışı daha da mürəkkəbləşib. Texnologiyanın sürətli inkişafı həyat tempini artırıb. İnformasiya saniyələr içində yayılır, qərarlar tez qəbul olunur, münasibətlər daha sürətli qurulub dağıla bilir. Bu sürət insanın zamanla əlaqəsini dəyişdirib. Bəzən insan vaxt çatışmazlığından şikayət edir. Halbuki problem zamanın azlığında deyil; onun necə idarə olunmasındadır. Zamanın dəyəri onun miqdarında deyil, məzmunundadır.
Zamanın fəlsəfi tərəfi də diqqətəlayiqdir. Keçmiş artıq yoxdur, gələcək isə hələ gəlməyib. Mövcud olan yalnız indiki andır. Lakin insanın şüuru həm keçmişi xatırlaya, həm də gələcəyi təsəvvür edə bilir. Bu xüsusiyyət onu digər canlılardan fərqləndirir. İnsan gələcək planlar qurur, arzular yaradır və məqsədlər müəyyən edir. Zaman burada ümidin mənbəyinə çevrilir. Gələcək düşüncəsi insana motivasiya verir, onu hərəkətə gətirir.
Eyni zamanda zaman insanın faniliyini xatırladır. Hər doğum bir başlanğıc, hər ölüm bir son deməkdir. Bu reallıq insanı düşündürür və həyatın mənası haqqında suallar doğurur. Əgər zaman məhduddursa, onda insan bu məhdudiyyət içində necə yaşamalıdır? Bu sualın cavabı hər kəs üçün fərqli ola bilər, lakin ümumi həqiqət budur ki, zamanın dəyərini dərk edən insan həyatına daha məsuliyyətlə yanaşır.
Zamanın poetik tərəfi də vardır. Günəşin doğuşu və batışı, fəsillərin dəyişməsi, təbiətin yenilənməsi – bütün bunlar zamanın təbii ritmidir. Payız yarpaqların saralması ilə bir sonu xatırladır, yaz isə çiçəklənmə ilə yeni başlanğıcı simvolizə edir. Təbiət zamanın dövri xarakterini göstərir. İnsan həyatı isə xətti xarakter daşıyır; o, başlanğıcdan sona doğru hərəkət edir. Bu fərq insanın təbiətə baxışını da formalaşdırır.
Bəzən insanlar “zaman hər şeyin dərmanıdır” deyirlər. Bu ifadə müəyyən mənada doğrudur. Ağrılar və kədərlər zamanla yüngülləşir. Lakin zaman özü heç nə etmir; insanın düşüncəsi və münasibəti dəyişir. Zaman insana məsafə verir. Bu məsafə hadisələrə daha obyektiv baxmağa imkan yaradır. Bir vaxtlar dözülməz görünən hadisə illər sonra sadəcə bir xatirəyə çevrilir.
Zamanın iqtisadi tərəfi də diqqətdən kənarda qalmamalıdır. “Vaxt puldur” ifadəsi müasir dünyanın reallığını əks etdirir. İnsan əmək sərf edərək zamanını maddi dəyərlərə çevirir. Lakin burada incə bir məqam vardır: itirilmiş pul geri qayıda bilər, itirilmiş zaman isə yox. Buna görə də zaman maddi sərvətlərdən daha qiymətlidir. Onu düzgün istifadə etmək həyat keyfiyyətini müəyyənləşdirir.
Zamanın etik ölçüsü də mövcuddur. İnsan başqasının zamanına hörmət etməklə əslində onun həyatına hörmət etmiş olur. Gecikmək, vədləri yerinə yetirməmək, məsuliyyətsiz davranmaq – bütün bunlar zaman anlayışının zəifliyindən qaynaqlanır. Əksinə, vaxtında görülən iş, verilən sözə əməl etmək və planlı yaşamaq insanın etibarlılığını artırır.
Nəticə etibarilə zamanın səssiz sədası insanı daim düşünməyə çağırır. O, nə qışqırır, nə də xəbərdarlıq edir. Sadəcə axır. Bu axarın içində insan öz yolunu tapmalıdır. Zamanı yalnız keçən anlar kimi deyil, formalaşdıran bir qüvvə kimi dərk etmək vacibdir. Hər gün yeni bir başlanğıcdır və hər başlanğıcın arxasında bir seçim dayanır. Seçim isə insanın iradəsi ilə bağlıdır.
İnsan zamanın qarşısında aciz görünə bilər, lakin o, zamanın içində mənalı iz buraxa bilər. Bu iz xatirələrdə, yazılarda, əsərlərdə və yaxşılıqlarda yaşayır. Zaman hər şeyi silə bilməz; o, yalnız əhəmiyyətsiz olanı unudur. Dəyərli olan isə yaddaşlarda qalır və nəsildən-nəslə ötürülür.
Beləliklə, zamanın səssiz sədası bizə bir həqiqəti pıçıldayır: həyat gözləmək deyil, yaşamaqdır. Keçmişdən dərs alaraq, gələcəyə ümidlə baxaraq və indiki anı dəyərləndirərək insan zamanla harmoniyada yaşaya bilər. Bu harmoniya isə daxili sakitlik, mənəvi yetkinlik və həyatın mənasını dərk etməklə mümkündür. Zaman dayanmayacaq. Lakin insan onun içində dayanaraq düşünə, anlaya və doğru istiqamət seçə bilər. Məhz bu seçim insanı zamanın passiv müşahidəçisi deyil, şüurlu yolçusu edir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(27.02.2026)
