Rəqsanə Babayeva,

“Ədəbiyyat və incəsənət” portalının İmişli-Beyləqan təmsilçisi

Kəndin üstünü payızın ağır, boz bir səması almışdı. Sanki buludlar göy üzündə dayanıb qərar verə bilmirdi – yağsınmı, yoxsa bir az da insanları gözlətsinmi? Həmin günlərdə mənim də halım o buludlara bənzəyirdi. Nə tam ağlaya bilirdim, nə də içimdə yığılanları buraxmağa cəsarət edirdim. Sözlər vardı, amma dodaqlarıma gələndə quruyurdu. Ümid vardı, amma öz kölgəsindən utanırdı.

Kənddə bir köhnə saatçı yaşayırdı. Adı Salman idi. Onun balaca dükanı kəndin ən səssiz küçəsində yerləşirdi. Deyirdilər ki, Salman usta təkcə saatları yox, insanın içində dayanmış vaxtı da işə sala bilir. Əlbəttə, bunu zarafatla deyirdilər. Amma o zarafatın içində bir həqiqət vardı.

Bir gün, özümü qəribə bir boşluğun içində hiss etdiyim vaxt, ayaqlarım məni bilmədən o küçəyə apardı. Dükanın qapısının üstündə solmuş bir lövhə asılmışdı: “Saat təmiri”. Şüşənin arxasında müxtəlif ölçülü, müxtəlif səslə işləyən saatlar vardı. Biri asta-asta tıqqıldayır, biri tələsik, biri isə sanki yorğun halda nəfəs alırdı.

Qapını açanda zəif bir zəng səsi eşidildi. Salman usta başını qaldırıb mənə baxdı. Onun baxışında nə təəccüb, nə də xüsusi maraq vardı. Sanki məni gözləyirmiş kimi sakit idi.

– Saatın dayanıb? – deyə soruşdu.

– Bilmirəm, – dedim. – Bəlkə də.

O gülümsədi.

– İnsanlar adətən saatları dayananda gətirir. Amma bəzən özləri dayanır, xəbərsiz olurlar.

Onun sözləri mənə qəribə təsir etdi. Mən susdum. O isə əlindəki köhnə cib saatını açıb içindəki mexanizmə diqqətlə baxmağa davam etdi.

Dükanın içində qəribə bir sükut vardı. O sükut qorxulu deyildi. Əksinə, adamı dinləməyə məcbur edirdi. Mən birdən-birə başa düşdüm ki, uzun zamandır öz səsimi eşitməmişəm. Hamının sözünü dinləmişəm – məsləhətləri, qınaqları, gözləntiləri. Amma öz içimdə nə baş verdiyini soruşmamışam.

– Usta, – dedim, – bəzən elə bil içimdə nəsə qırılıb. Amma harada olduğunu tapa bilmirəm.

Salman usta saatın qapağını bağladı, eynəyini çıxarıb masanın üstünə qoydu.

– Saatın içində yüzlərlə xırda detal var. Onlardan biri azacıq yerindən oynasa, vaxt düz getməz. Amma o detalı tapmaq üçün saatı sakitcə açmaq lazımdır. Çaxnaşma ilə baxsan, heç nə görməzsən.

– Bəs insan özünü necə açır?

O, pəncərədən çölə baxdı. Küçədə bir uşaq saralmış yarpaqları ayağı ilə dağıdırdı.

– İnsan özünü açmaq üçün əvvəlcə dayanmalıdır. Qaçmaqla heç nə düzəlmir.

Mən susdum. Çünki doğrudan da son vaxtlar qaçırdım. İşə, görüşlərə, söhbətlərə, planlara. Hətta özümə sübut etməyə çalışırdım ki, hər şey qaydasındadır. Amma gecələr yatağa uzananda içimdə qəribə bir boşluq böyüyürdü. Sanki içimdə bir otaq vardı və o otağın işığı sönmüşdü.

Salman usta birdən ayağa qalxdı, rəfdən köhnə, tozlu bir saat götürdü. Onun şüşəsi çatlamışdı, əqrəbləri isə dayanmışdı.

– Bu saatı bir qadın gətirmişdi, – dedi. – Dedi ki, bu saat onun atasından qalıb. İşləmir, amma atamın səsini xatırladır. Mən də açdım, baxdım. Mexanizmin bir hissəsi qırılmışdı. Dəyişmək olardı. Amma qadın dedi ki, yox, dəyişmə. Qoy qırıq qalsın. Çünki o qırıq mənim xatirəmdir.

O saatı yenidən yerinə qoydu.

– Hər qırıq düzəldilməli deyil. Bəziləri bizi biz edən izlərdir.

Onun sözləri məni düşündürdü. Bəlkə mən də içimdəki hər çatlağı düşmən kimi görürdüm? Bəlkə də o çatlar mənim yaşadıqlarımın izləri idi?

– Amma usta, – dedim, – bəzən o izlər ağır gəlir.

O başını tərpətdi.

– Ağır gəlir, çünki sən onları daşımağa çalışırsan. Halbuki bəzilərini sadəcə qəbul etmək kifayətdir.

Kənardan külək səsi gəldi. Pəncərənin şüşəsi yüngülcə titrədi. O an hiss etdim ki, mənim içimdə də belə bir titrəmə var. Amma qorxulu deyildi. Daha çox xəbərdarlıq kimi idi.

– Sən nəyi itirmisən? – deyə Salman usta qəfil soruşdu.

Bu sual məni hazırlıqsız yaxaladı. Mən uzun müddət cavab tapa bilmədim. Nəyi itirmişdim? Bir insanı? Bir arzunu? Yoxsa özümün bir hissəsini?

– Deyəsən, inamımı, – pıçıltı ilə dedim.

– Kimə?

– Həm özümə, həm də sabaha.

Salman usta dərin nəfəs aldı.

– Sabah heç vaxt birdən-birə işıqlı olmur. O, həmişə gecənin içindən çıxır. Gecəni lənətləməklə səhəri tezləşdirmək olmur.

Bu sözlər mənə tanış gəldi. Sanki çoxdan bildiyim, amma unutduğum bir həqiqət idi. Mən həmişə işığı gözləmişdim, amma qaranlığın da öz rolu olduğunu qəbul etməmişdim.

Salman usta masanın siyirməsindən balaca bir güzgü çıxardı və mənə uzatdı.

– Bax.

Güzgüyə baxdım. Üzümdə yorğunluq vardı. Gözlərimdə isə qəribə bir duman.

– Nə görürsən? – deyə soruşdu.

– Yorğun bir insan.

– Mən isə mübarizə aparan birini görürəm.

Bu fərq məni sarsıtdı. Mən özümə qarşı çox sərt olmuşdum. Hər uğursuzluğu böyütmüş, hər gecikməni fəlakət saymışdım. Amma heç vaxt özümə deməmişdim ki, sən əlindən gələni edirsən.

– Hər saatın içində bir yay var, – dedi Salman usta. – O yay sıxılır, gərilir və sonra yavaş-yavaş açılaraq saatı işlədir. Amma o yayı həddindən artıq sıxsan, qırılar.

Mən başa düşdüm ki, özümü həddindən artıq sıxmışam. Özümə möhlət verməmişəm. Hər şey dərhal olsun istəmişəm. Hər cavab indi gəlsin demişəm. Halbuki bəzi cavablar zaman tələb edir.

– Bəs necə edim? – deyə soruşdum.

– Bu gün heç nə etmə, – dedi. – Sadəcə evə get, pəncərəni aç və sükutu dinlə.

Mən bir az təəccübləndim.

– Bu qədər?

– Bəzən ən böyük iş heç nə etməməkdir.

Dükandan çıxanda hava dəyişmişdi. Buludlar hələ də vardı, amma aralarından zəif bir işıq süzülürdü. Mən o işığın yerə necə düşdüyünü izlədim. O işıq hər şeyi birdən-birə dəyişmirdi. Amma varlığını hiss etdirirdi.

Evdə dediyi kimi etdim. Pəncərəni açdım. Külək içəri doldu. Küçədən uşaqların səsi gəlirdi. Bir qadın uzaqdan kimisə çağırırdı. Həyat davam edirdi. Mən isə uzun müddətdir ilk dəfə idi ki, heç nə etmədən oturub sadəcə dinləyirdim.

İçimdəki otağın işığı birdən-birə yanmadı. Amma qaranlıq əvvəlki kimi qorxulu görünmürdü. Sanki gözlərim alışmağa başlamışdı.

Sonrakı günlərdə yenə Salman ustanın yanına getdim. Bəzən danışdıq, bəzən susduq. Mən başa düşdüm ki, insanın əhvalı hava kimidir – dəyişkəndir. Amma göy üzü yerində qalır. Mən öz göy üzümü tapmalı idim.

Bir gün ona dedim:

– Usta, deyəsən içimdəki saat yenidən işləməyə başlayır.

O gülümsədi.

– Mən heç nə etmədim. Sən özün özünü dinlədin.

– Bəs o qırıq detallar?

– Onlar hələ də oradadır. Amma sən artıq onlardan qorxmursan.

Mən anladım ki, əhval ruhiyyəm son günlər ağır olsa da, bu ağırlıq mənə nəsə öyrədib. Mən daha yavaş yeriməyi, daha diqqətlə baxmağı, özümü daha az qınamağı öyrənmişdim.

Bir axşam kəndin üstündə göy qurşağı yarandı. Yağışdan sonra çıxmışdı. Mən dayanıb ona baxdım. Göy qurşağı göydə uzun müddət qalmadı. Amma o qısa an belə kifayət idi ki, insanın içində bir ümid oyansın.

O an başa düşdüm ki, bəlkə də həyatın mənası daim günəşli olmaqda deyil. Bəzən buludlu günlər də lazımdır ki, insan göy qurşağının qədrini bilsin.

Salman ustanın dükanının yanından keçəndə şüşədən içəri baxdım. O, yenə saatların arasında idi. Tıqqıltı səsləri bir-birinə qarışmışdı. Hər saat öz vaxtını göstərirdi. Amma hamısı eyni məkanın içində idi.

Mən də öz vaxtımın içində idim. Başqasının saatı ilə yarışmağın mənasız olduğunu anladım. Kimininsə baharı tez gəlir, kimininsə gec. Amma gec gələn bahar da çiçəkləyir.

İndi bilirəm ki, son günlər yaşadığım o ağırlıq mənim düşmənim deyildi. O, sadəcə dayanıb düşünməyim üçün bir işarə idi. Mən qaçmağı azaltdım. Özümə daha çox qulaq asdım. Hər sualın dərhal cavabını axtarmadım.

Bəzən yenə də içimdə bir kölgə dolaşır. Amma artıq ondan qorxmuram. Çünki bilirəm ki, kölgə işığın varlığını sübut edir.

Və hər dəfə saat səsinə bənzər bir sükut eşidəndə, Salman ustanın sözləri yadıma düşür: “İnsan özünü açmaq üçün əvvəlcə dayanmalıdır.”

Mən dayandım. Və dayananda gördüm ki, içimdə gizlənən işıq heç vaxt sönməyib. Sadəcə mən ona baxmamışam.

“Ədəbiyyat və incəsənət”

(26.02.2026)