Rəqsanə Babayeva, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Dil və şəxsiyyət anlayışı
Dil insanın dünyanı dərk etməsində əsas vasitədir. İnsan ətraf mühiti, cəmiyyəti və özünü ilk növbədə dil vasitəsilə qavrayır. Dil yalnız ünsiyyət aləti deyil, həm də mədəni yaddaşın, milli kimliyin və sosial münasibətlərin əsas daşıyıcısıdır. Hər bir xalqın varlığı onun dili ilə birbaşa bağlıdır.
21 fevral – Beynəlxalq Ana Dili Günü – dillərin qorunması və inkişaf etdirilməsi məsələsinə diqqət yönəltmək məqsədi daşıyır. Bu gün bizə xatırladır ki, ana dili yalnız keçmişin mirası deyil, həm də gələcəyin məsuliyyətidir.
Bu esse ana dilinin fərdi və ictimai kimlikdə rolunu, müasir dövrdə qarşılaşdığı problemləri və qorunma yollarını elmi-metodiki yanaşma əsasında təhlil etmək məqsədi daşıyır.
Ana dili və fərdi formalaşma prosesi
İnsan şəxsiyyətinin formalaşmasında ana dili mühüm yer tutur. Uşaq dünyanı ilk dəfə ana dilində tanıyır. Onun düşüncə sistemi, emosional reaksiyaları və sosial davranışları məhz bu dil üzərində qurulur.
Psixoloji tədqiqatlar göstərir ki, insanın ilkin düşüncə mexanizmləri ana dili vasitəsilə formalaşır. İlk anlayışlar, dəyərlər və münasibətlər bu dildə mənimsənilir. Buna görə də ana dili yalnız texniki bilik deyil, şəxsiyyətin əsas struktur elementidir.
Ana dilindən zəif istifadə edən və ya ondan uzaqlaşan fərdlərdə özünüdərk prosesində müəyyən boşluqlar yaranır. Bu, həm emosional, həm də sosial səviyyədə özünü göstərir.
Dil və milli yaddaşın qorunması
Dil xalqın tarixi yaddaşını özündə saxlayan əsas vasitədir. Folklor nümunələri, dastanlar, atalar sözləri, klassik ədəbiyyat nümunələri milli təfəkkürün formalaşmasında mühüm rol oynayır.
Tarixi proseslər göstərir ki, dilini itirən xalqlar zamanla öz mədəni kimliklərini də itirirlər. Dil yalnız sözlər toplusu deyil, həm də düşüncə modeli, davranış sistemi və sosial münasibətlər mexanizmidir.
Ana dilinin qorunması milli irsin qorunması deməkdir. Bu baxımdan dil siyasəti dövlət və cəmiyyət səviyyəsində strateji məsələ kimi qiymətləndirilməlidir.
Qloballaşma şəraitində ana dilinin mövqeyi
Müasir dövrdə qloballaşma prosesi dillərarası əlaqələri genişləndirmişdir. Xarici dillərin öyrənilməsi əmək bazarında və elmi mühitdə mühüm üstünlüklər yaradır. Lakin bu proses bəzən ana dilinin ikinci plana keçməsinə səbəb olur.
Bəzi gənclər arasında ana dilində danışmağın nüfuzdan düşməsi kimi yanlış fikir formalaşır. Xarici dildə danışmaq sosial status göstəricisi kimi qəbul edilir. Bu isə dilin funksional imkanlarının zəifləməsinə gətirib çıxarır.
Əslində isə çoxdilli olmaq ana dilindən imtina etmək deyil. Əksinə, güclü ana dili bazası digər dillərin daha effektiv mənimsənilməsinə şərait yaradır.
Sosial media və dil mədəniyyəti
Müasir kommunikasiya mühitində sosial media dilin inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin bu platformalarda tez-tez orfoqrafik və qrammatik normaların pozulması müşahidə olunur.
Sürətli yazışma mədəniyyəti, qısaldılmış ifadələr və qeyri-standart yazı formaları dilin normativ strukturuna mənfi təsir göstərir. Bu, xüsusilə gənc nəsildə yazılı nitq bacarıqlarının zəifləməsinə səbəb olur.
Dil mədəniyyətinin qorunması üçün sosial mediada da məsuliyyətli yanaşma vacibdir. Hər bir istifadəçi yazılı nitqinə diqqət yetirməklə dilin inkişafına töhfə verə bilər.
Təhsil sistemində ana dilinin rolu
Ana dilinin inkişafında təhsil sistemi əsas institusional mexanizmdir. Məktəb və ali təhsil müəssisələrində dilin düzgün və sistemli tədrisi gələcək nəsillərin formalaşmasında həlledici rol oynayır.
Dərsliklərin dili, müəllimlərin nitqi, metodiki yanaşmalar şagirdlərin dil bacarıqlarına birbaşa təsir edir. Dil tədrisi yalnız qrammatik qaydaların öyrədilməsi ilə məhdudlaşmamalıdır. Şagirdlərdə oxu mədəniyyəti, yazı bacarığı və analitik düşüncə formalaşdırılmalıdır.
Ədəbiyyat dərsləri, yaradıcı yazı tapşırıqları və diskussiya mühitləri dilin canlı istifadəsini təmin edir.
Ailə mühitində dil tərbiyəsi
Ana dilinin mənimsənilməsində ailə mühüm rol oynayır. Uşağın ilk dil mühiti məhz ailədir. Valideynlərin danışıq səviyyəsi, oxu vərdişləri və ünsiyyət mədəniyyəti uşağın dil inkişafına birbaşa təsir göstərir.
Ev şəraitində ana dilində kitab oxumaq, müzakirələr aparmaq və düzgün nitq nümunələri yaratmaq uşağın dil şüurunu möhkəmləndirir.
Ailə və məktəb arasında əməkdaşlıq olmadan dil tərbiyəsində yüksək nəticə əldə etmək çətindir.
Beynəlxalq Ana Dili Günü və ictimai məsuliyyət
Beynəlxalq Ana Dili Günü cəmiyyətin diqqətini dil problemlərinə yönəltmək məqsədi daşıyır. Bu gün maarifləndirici tədbirlər, elmi konfranslar və mədəni layihələr vasitəsilə dilin əhəmiyyəti vurğulanır.
Lakin ana dilinə qayğı yalnız bir günlə məhdudlaşmamalıdır. Bu, davamlı və sistemli fəaliyyət tələb edir. Dövlət qurumları, təhsil müəssisələri, media və ictimai təşkilatlar bu prosesdə aktiv rol oynamalıdır.
Gənclər və ana dilinin gələcəyi
Dil siyasətinin uğuru gənc nəslin mövqeyindən asılıdır. Gənclərin ana dilinə münasibəti onun gələcək inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirir.
Əgər gənclər ana dilində elmi məqalələr yazır, bədii əsərlər yaradır, ictimai diskussiyalarda aktiv iştirak edirsə, dil inkişaf edir. Əks halda, funksional imkanlar məhdudlaşır.
Gənclərdə dilə qarşı məsuliyyət hissinin formalaşdırılması strateji vəzifədir.
Ana dili və milli gələcək
Ana dili fərdi kimliyin, milli yaddaşın və sosial birliyin əsas sütunudur. Onun qorunması yalnız mədəni məsələ deyil, həm də sosial və siyasi əhəmiyyətə malikdir.
Dilini qoruyan xalq öz gələcəyini qoruyur. Ana dilinə hörmət edən cəmiyyət intellektual potensialını gücləndirir.
Beynəlxalq Ana Dili Günü bizə bir daha xatırladır ki, dilə sahib çıxmaq hər bir vətəndaşın borcudur. Bu borcun yerinə yetirilməsi isə gündəlik davranışlarımızdan, yazılarımızdan, danışığımızdan və düşüncə tərzimizdən başlayır.
Ana dili bizim kimliyimizin səsidir.
Bu səs nə qədər güclü olarsa, gələcəyimiz də bir o qədər möhkəm olar.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(23.02.2026)
