Harun Soltanov, “Ədəbiyyat və incəsənət”
Dayan bir dəqiqə. Nəfəs al. Əlindəki telefonu yerə qoyma, sadəcə bir anlıq gözlərini yum. İçində nə var? Hansı səslər eşidilir? Hansı ağrılar, hansı sevinclər, hansı unudulmuş xatirələr? Aç gözlərini. Davam edək.
Bax! Hər səhər oyanırsan. İşıq pəncərədən süzülür, ya da süzülmür. Bəzən günəşli səhər, bəzən boz, yağışlı, bəzən elə bir səhər ki, oyanmaq istəmirsən. Amma oyanırsan. Çünki məcbursan. Çünki həyat davam edir. Çünki səni gözləyənlər var, ya da yoxdur. Amma yenə də oyanmalısan.
Sən kimsən?
Adın nədir? Harada doğulmusan? Neçə yaşın var? Bunların heç birinin əhəmiyyəti yoxdur. Əhəmiyyətli olan tək şey odur ki, sən varsan. Və bu varlığın özü bir möcüzədir, eyni zamanda bir lənətdir.
Bu məqalə heç nədən danışmayacaq. Hər şeydən danışacaq. Sənin içindəki hər şeydən. O qaranlıq guşələrdən, işıqlı xatirələrdən, heç kimə demədiyin sirlərdən, özünə belə etiraf edə bilmədiyin qorxulardan. Bu məqalə sənin hekayəndir. Hamımızın hekayəsidir.
Yalnızlıq nədir? Bilirsən. Hamımız bilirik. O hissdir ki, izdihamın içində belə tək olduğunu hiss edirsən. Dostların var, ailən var, sevdiyin insan var, amma içində bir yerdə elə bir dərinlik var ki, ora heç kim girmir. Orada sən təksən. Həmişə tək. Gecələr yata bilmirsən. Tavanın boşluğuna baxırsan. Düşüncələr bir-birinin ardınca gəlir. Keçmiş, gələcək, peşmanlıqlar, ümidlər. Hamısı bir anda. Başını yastığa qoyursan, amma beynin işləyir, işləyir, işləyir. Səhərə kimi. Səhər olur. Yenə oyanırsan. Yenə eyni. Yalnızlıq insanın özü ilə qarşılaşmasıdır. O qarşılaşmada ya güclənirsən, ya da dağılırsan. Çoxları dağılır. Çoxları qaçır bu qarşılaşmadan. Televizor, telefon, iş, insanlar, səs-küy, nə olursa olsun, təklikdən qaçmaq üçün hər şeyə sığınırlar. Amma qaça bilməzsən. Təklik səni tapacaq. Gec ya tez. Yalnızlıq eyni zamanda azadlıqdır. Heç kim yoxdur, heç kim səndən bir şey gözləmir, heç kim səni mühakimə etmir. Sən sadəcə sənsən. O anlarda nə etdiyin, kim olduğunu göstərir. Tək qalanda nə edirsən? Oxuyursan? Düşünürsən? Ağlayırsan? Uzanıb boşluğa baxırsan? Bu, sənin kim olduğundur.
Bəs ağrı? Bu sözü eşidəndə nə hiss edirsən? Hansı ağrı gəlir yadına? Uşaqlıqda yıxılıb dizini soyduğun gün? Sevgilindən ayrıldığın o axşam? Birini itirdiyin o an? Yoxsa elə bir ağrı ki, adı yox, haradasa için dərinliklərində gizlənib, nə vaxtsa çıxacaq deyə qorxursan? Ağrı insanın ən sadiq yoldaşıdır. Doğulanda başlayır. O ilk nəfəs, o ilk ağlama hamısı ağrıdandır. Sonra böyüyürsən, ağrı da böyüyür səninlə. Fərqli formalara girir. Bəzən fiziki olur, bəzən ruhi. Bəzən elə qarışır ki, ayırd edə bilmirsən bədəninmi ağrıyır, ruhunmu. Ağrı insana ən çox şey öyrədən şeydir. Sevinci unudursan, xoşbəxt anları unudursan, amma ağrını unutmaq olmur. O, yaddaşına yazılır, beyninə həkk olunur. Nə vaxtsa bənzər bir an gələndə, o ağrı yenidən oyanır. Səni qorumaq istəyir əslində. "Dayan" deyir, "getmə, yenə olacaq". Amma bəzən dayanmaq olmur. Getməlisən. Və yenə ağrıyacaq. Bəzi insanlar ağrıdan qaçır. Hamısından. Narkotik, alkoqol, alış-veriş, yemək, cinsi əlaqə, nə olursa. Hər şey ağrını unutdurmaq üçündür. Amma ağrı qaçanın ardınca gedir. Daha da güclənir. Çünki üzləşməyən ağrı böyüyür. Kökəlir. Nə vaxtsa çıxıb qarşına dayanacaq və o zaman qaça bilməyəcəksən. Ağrı ilə üzləşmək ən böyük cəsarətdir. Oturub ağrının gözünə baxmaq, "mən səni tanıyıram" demək, "sən mənim bir parçamsan" deyə bilmək. O zaman ağrı gücünü itirir. Hələ də var, amma səni idarə etmir. Sən onu idarə edirsən.
Və sonra sevgi gəlir. Necə gəlir, bilmirsən. Bir gün baxırsan ki, ürəyində bir istilik var. Kimsə var. O kimsə olmadan əvvəlki həyatını xatırlamaq istəmirsən. O girib həyatına, hər şey dəyişib. Sevgi nədir? Bunu heç kim dəqiq bilmir. Filosoflar yüz illərdir danışır, şairlər yazır, bəstəkarlar musiqilər bəstələyir. Hələ də tam izah edə bilməyib heç kim. Çünki sevgi izah edilmir. Yaşanır. Sevgi o demək deyil ki, hər şey gözəldir. Əksinə, çətindir. İnsanın ən çətin şeyi sevməkdir. Çünki sevəndə qorxursan. İtirmək qorxusu. Aldanmaq qorxusu. Sevdiyin insanın səni yarı yolda qoyması qorxusu. Bu qorxularla yaşamaq çətindir. Amma sevən insan bu qorxulara rəğmən sevməyə davam edir. Səhər oyananda onun üzünü görmək istəyir. Günü onunla keçirmək istəyir. Axşam yatanda onun nəfəsini eşitmək istəyir. Bu sadə şeylər, bu adi anlar, sevginin özüdür. Sevgi həm də fədakarlıqdır. Özündən keçməkdir. Sevdiyin insan üçün gecəni gündüzə vurmaq, öz rahatlığından imtina etmək, onun xoşbəxtliyi üçün hər şeyə razı olmaq. Amma bu fədakarlıq məcburiyyətdən deyil, könüldən olmalıdır. "Məcbur" sözü sevginin içinə girəndə, sevgi ölür. Sevgi eyni zamanda ağrıdır. Çünki sevdiyin insan səni ən çox incidə biləcək insandır. Sənin ən zəif nöqtəni bilir, ora vura bilər. Və bəzən vurur. İstəmədən, ya da bilərəkdən. Və o ağrı başqa heç bir ağrıya bənzəmir. Çünki sevgiylə gəlir.
Buna baxmayaraq, insanlar sevməyə davam edir. Əsrlərdir sevir, min illərdir sevir. Ayrılıqlar olur, ölümlər olur, xəyanətlər olur, amma sevgi heç vaxt bitmir. Bir insan gedir, başqası gəlir. Sevgi qalır. Çünki sevgi insanın özüdür. İnsanı insan edən şeydir. Sevmədən yaşamaq olar, amma yaşadığını hiss etmək olmur. Sevmək, həqiqətən yaşamaqdır.
Bəs yaxşı bu nə vaxta qədər davam edəcək? Nə vaxta qədər susacaqsan? Nə vaxta qədər dözəcəksən? Nə vaxta qədər başqalarının sənin üçün çəkdiyi sərhədlər içində yaşayacaqsan? Üsyan gəlir. İçində bir şey partlayır. Artıq dözə bilmirsən. Dayan deyirsən, bəsdir. Mən də varam. Mənim də sözüm var. Mənim də seçimlərim var. Mən də öz həyatımı yaşamaq istəyirəm. Bu üsyan bəzən böyük olur. Küçələrə çıxırsan, səsini qaldırırsan, haqsızlığa qarşı durursan. Bəzən kiçik olur. Sadəcə "yox" deməkdir kiməsə. İlk dəfə. Ömründə ilk dəfə "yox" deyirsən və için rahatlayır.
Üsyan etmək qorxuludur. Çünki nə olacağını bilmirsən. Qarşı tərəf nə edəcək, bilmirsən. Tək qalacaqsan, bilmirsən. Amma üsyan etməyəndə daha çox qorxursan. Özündən qorxursan. Öz səssizliyindən, öz boyun əyməyindən, öz itaətindən. Tarix üsyanlarla doludur. Bəziləri qalib gəlib, bəziləri uduzub. Amma ən vacibi odur ki, üsyan edənlər özlərinə sadiq qalıblar. Susmayıblar. Əyilməyiblər. Və bu, hər şeydən dəyərlidir. Sən nə vaxt üsyan edəcəksən? Nəyə qarşı? Nə üçün? Bu sualları özünə verməlisən. Çünki gün gələcək, susmaq mümkün olmayacaq. Və o gün gələndə hazır olmalısan.
Nifrət. Bu sözü demək belə ağırdır. Amma var. İçimizdə var. İnkar etmək olmur. Nifrət edirsən. Kiməsə, nəyəsə, bəzən özünə. Nifrət elə bir hissdir ki, için yandırır, gecələr yata bilmirsən, daima düşünürsən o insanı, o hadisəni, o anı. Nifrət səni yeyir. İçindən çürüdür. Nifrət çox vaxt sevginin o biri üzüdür. Çox sevdiyin insan sənə xəyanət edəndə, nifrətə çevrilir sevgin. Ya da çox gözlədiyin bir şey olmayanda, için nifrətlə dolar. Nifrət məyusluqdan doğar, aldanmaqdan doğar, haqsızlıqdan doğar. Amma nifrət ən çox zərər verən şeydir. Nifrət etdiyin insan bunu bilmir belə. O öz həyatını yaşayır, xoşbəxtdir, ya da deyil, fərqi yox. Sən isə için-için yanırsan. Nifrət sənə heç nə qazandırmır. Əksinə, səndən hər şeyi alır. Rahatlığını, yuxunu, sevincini. Nifrətdən qurtulmaq çox çətindir. Bəzən qurtulmaq mümkün olmur. Amma ən azından onunla yaşamağı öyrənmək olar. Onu idarə etməyi. Ona qapılmamağı. Nifrət edirsənsə, bil ki, sən də insansan. Bu hiss səni günahlandırmaz. Əsas olan, nifrətin səni idarə etməsinə icazə verməməkdir.
Bütün bunların içində isə bir işıq var. Azadlıq. Azadlıq nədir? İstədiyini etmək? Yox. İstəmədiyini etməməkdir azadlıq. Seçim edə bilməkdir. Və ən önəmlisi, seçimlərinin məsuliyyətini daşıya bilməkdir. Sən azadsan. Bunu bilirsənmi? Nə qədər sıxışdırılmış, nə qədər məhdudlaşdırılmış hiss etsən də, azadsan. Çünki düşünə bilirsən. Seçə bilirsən. Bəlkə dəyişə bilməzsən şərtləri, amma dəyişə bilərsən münasibətini. Və bu, azadlıqdır. İnsan azadlığa məhkumdur. Doğulursan və azadsan. İstəsən də, istəməsən də. Bu azadlıq ağırdır bəzən. Çünki məsuliyyət gətirir. Seçimlərinin nəticələrini özün daşıyacaqsan. Kimsə gəlib səni xilas etməyəcək. Məhbus da azaddır. Düşüncələrində, ümidlərində, seçimlərində. O da seçə bilər ümid etməyi, ya da ümidsizliyi. O da seçə bilər nifrət etməyi, ya da bağışlamağı. Azadlıq qorxuludur. Çünki bilirsən ki, heç bir bəhanən qalmır. Heç kimi günahlandıra bilməzsən. Öz seçimlərin, öz həyatın, öz nəticələrin. Amma azadlıq eyni zamanda ən böyük lütfdür. Öz həyatının sahibi olmaqdır. Öz hekayənin qəhrəmanı olmaq.
Və nəhayət, ölüm.
Hamımızın qaçılmaz sonu. Nə qədər qaçsan da, nə qədər unutmağa çalışsan da, gələcək. Bir gün. Nə vaxt, harda, necə bilmirik. Amma bilirik ki, gələcək. Ölüm həyata məna verən yeganə şeydir. Sonsuza qədər yaşasaydıq, heç nəyin dəyəri olmazdı. Hər şeyi təxirə salardıq, hər şeyi sabaha qoyardıq. Ölüm olduğu üçün bu gün dəyərlidir. Bu an dəyərlidir. İndi dediyin söz, indi etdiyin hərəkət. Ölüm qorxusu ən böyük qorxudur. Hamısının içində ən dərini. Gecələr yata bilmirsən bəzən, düşünürsən. O qaranlıq, o sonsuzluq, o heçlik. Nə olacaq? Heç nə olmayacaq. Sən olmayacaqsan. Amma bəlkə də ən böyük azadlıq ölümdür. Çünki ölüm olduğu üçün həyatın dəyərini bilirsən. Çünki ölüm olduğu üçün sevməyin mənası var. Çünki ölüm olduğu üçün hər anın qədrini bilirsən. Ölənlərin ardından ağlayırıq. Özümüz üçün ağlayırıq əslində. Onsuz qaldığımız üçün. Onunla birlikdə özümüzdən bir parçanın da öldüyü üçün. Xatirələr qalır. O xatirələrlə yaşayırıq. Onlar da bir gün öləcək, bizimlə birlikdə. Ölümə meydan oxumaq olmur. Onu məğlub etmək olmur. Amma onu unutmaq olar. Yaşamaqla. Sevməklə. Gülməklə. Həyatı doldurmaqla elə doldurmaq ki, ölümə yer qalmasın.
Bütün bunların içində ən vacib şey anlardır. O anlar ki, heç vaxt unutmayacaqsan. Uşaqlıqda yay günü, ananın bişirdiyi yeməyin iyi. Sevgilinin əlinin istiliyi. Dostunla gecə yarısı etdiyin söhbət. Uşağının ilk gülüşü. Babanın son sözləri. Bu anlar həyatın özüdür. Böyük hadisələr deyil, planlar deyil, gələcək deyil. Bu anlardır. İndi, bu dəqiqə, bu saniyə. Nəfəs alırsan. Ürəyin döyünür. Canlısan. Bəzən elə qaçırıq ki, anları görmürük. Gələcəyə o qədər fokuslanırıq ki, indini unuduruq. Nə vaxtsa xoşbəxt olacağıq deyə gözləyirik, amma xoşbəxtlik indidir. Bu andadır. İçdiyin çayda, baxdığın göydə, yanındakı insanda. Anları yaşamaq bacarığı ən böyük bacarıqdır. Bunu heç kim öyrədə bilməz. Özün öyrənməlisən. Dayanmağı, baxmağı, hiss etməyi. Tələsməməyi. İndidə olmağı.
Düşün.. Həyatın boyu yaşadığın anların neçəsini xatırlayırsan? Minlərlə gün, on minlərlə saat, milyonlarla dəqiqə. Neçəsi qalıb yaddaşında? O qədər az. O qədər dəyərli. Bu an da bir gün xatirə olacaq. Bu mətni oxuduğun an. Bəlkə heç vaxt unutmayacaqsan. Bəlkə illər sonra yadına düşəcək ki "Hə, o vaxt bir oğlanın belə bir məqaləsini oxumuşdum, içim titrəmişdi." Bil ki, bu an dəyərlidir.
Və bütün bunların mərkəzində sən varsan. Sən. Bu qədər sadə, bu qədər mürəkkəb. Sən özünün ən böyük sirrisən. Bütün ömrün boyu tanımağa çalışırsan özünü, amma heç vaxt tam tanıya bilmirsən. Hər gün yeni bir tərəfini kəşf edirsən. Bəzən yaxşı, bəzən pis, bəzən heç gözləmədiyin. Özünü tanımaq ən çətin işdir. Çünki eyni anda həm tanıyan, həm tanınansan. Eyni anda həm sual, həm cavab. Eyni anda həm axtaran, həm tapılan. İçində nə var? Dürüst ol. Qorxuların, arzuların, peşmanlıqların, ümidlərin. Hamısı bir yerdə. Bəzən bir-birinə qarışır, ayırd edə bilmirsən nəyin nə olduğunu. Özünlə üzləşmək ən çətin üzləşmədir. Çünki qaça bilməzsən. Özündən qaça bilməzsən. Hara getsən, özün də gedirsən. Özünlə birlikdə. Özünü sevmək ən çətin sevgidir. Çünki sən özünü ən yaxşı tanıyırsan. Bütün çirkin tərəflərini, bütün zəifliklərini, bütün səhvlərini bilirsən. Və bütün bunlara rəğmən özünü sevə bilmək, ən böyük cəsarətdir. Özünü qəbul etmək. Olduğun kimi. Dəyişdirmək istədiklərinlə, dəyişdirə bilmədiklərinlə. Keçmişinlə, gələcəyinlə. Qorxularınla, cəsarətlərinlə. Hamınla. Olduğun kimi. Sən kifayətsən. Bilməlisən. Nə əskik, nə artıq. Sadəcə sən. Və bu, kifayətdir.
Həyat davam edir. Bütün ağrılara, bütün itkilərə, bütün sevinclərə, bütün anlara baxmayaraq, həyat davam edir. Sən durmusan, yaşayırsan. Nəfəs alırsan. Sabah da olacaq. O biri gün də. Nə olacaq? Bilmirsən. Heç kim bilmir. Sürprizlərlə doludur həyat. Bəzən yaxşı, bəzən pis. Bəzən elə şeylər olur ki, heç gözləmirsən. Bəzən elə itkilər olur ki, ölmək istəyirsən. Bəzən elə sevinclər olur ki, ölməyə dəyməz deyirsən. Davam etmək ən böyük cəsarətdir. Hər şey bitəndə, ümid qalmayanda, qaranlıq hər yeri bürüyəndə, yenə də davam etmək. Səhər oyanıb yenə qalxmaq. Yenə çay dəmləmək. Yenə işə getmək. Yenə gülümsəmək. Yenə sevmək. Yenə ümid etmək. Davam etmək inadkarlıqdır. Həyata inad. Ölümə inad. Qaranlığa inad. "Mən hələ bitmədim" deməkdir. "Mən hələ varam" deməkdir. "Mən hələ yaşayıram" deməkdir. Və ən əsası, davam etmək seçimdir. Seçirsən. Hər gün. Hər səhər oyananda seçirsən. Yaşamağı seçirsən. Mübarizəni seçirsən. Ümidi seçirsən.
Bu mətni oxudun. Axıra qədər. Niyə? Nə axtarırdın burada? Özünü? Cavab? Təsəlli? Yoxsa sadəcə vaxt keçirmək? Fərqi yoxdur. Önəmli olan, bu an. İndi. Bu sözləri oxuduğun an. Nə hiss edirsən? İçində nə dəyişdi? Bir şey dəyişdimi? Bu məqalənin heç bir mesajı yoxdur. Heç bir dərs vermir. Sadəcə göstərir sənə özünü. Güzgüdür. Baxırsan, özünü görürsən. Bəyənirsən, ya bəyənmirsən, sənin seçimindir. Həyat davam edəcək. Sabah oyanacaqsan. Yenə eyni. Yenə fərqli. Kim bilir.
Amma bil ki, sən tək deyilsən. Bütün bu hisslər, bütün bu düşüncələr, bütün bu ağrılar, sevinclər, qorxular, ümidlər – hamısını başqaları da yaşayır. Milyonlarla insan. Əsrlərdir. Bəşəriyyətin ortaq hissləridir bunlar. Sən də bu böyük axının bir parçasısan.
Sən də bu hekayənin bir parçasısan. Baş qəhrəmanısan. Öz hekayənin baş qəhrəmanı. İndi nə edəcəksən?
Bu sualın cavabı səndədir. Həmişə səndə idi. Həmişə səndə olacaq.Seçim sənindir. Həmişə sənindir.
“Ədəbiyyat və incəsənət”
(18.02.2026)
